Młodzież pomaga gminom inwentaryzować przyrodę

Autor: Monika Szewczyk, Joanna Płudowska, Elżbieta Wołoszyńska-Wiśniewska / 31.08.2017
Samorządy, które chcą optymalnie gospodarować przestrzenią, powinny posiadać aktualne informacje na temat zasobów, jakimi dysponują. Do pomocy w ich rozpoznaniu warto zaprosić uczniów, podsycając rozwijając w ten sposób ich zaangażowanie w pracę na rzecz lokalnej społeczności.

Katalog narzędzi wspierających efektywne gospodarowanie lokalnymi zasobami jest bogaty. W ostatnich latach poszerzył się o kształtowanie zielonej infrastruktury, czyli strategicznie zaplanowanej sieci obszarów naturalnych i półnaturalnych. Odpowiednie zarządzanie zieloną infrastrukturą umożliwia kompleksowe rozwiązywanie problemów środowiskowych, społecznych, gospodarczych – daje szansę na utrzymanie środowiska w dobrej kondycji, wspiera jego prawidłowe funkcjonowanie, a więc umożliwia czerpanie z niego korzyści, określanych jako usługi ekosystemowe. Warunkiem jest rozpoznanie elementów zielonej sieci na danym obszarze – zarówno o zasięgu regionalnym, jak i mniejszych obiektów doskonale widocznych w krajobrazie, w tym zadrzewień śródpolnych, miedz, czy stref buforowych wokół oczek wodnych i wzdłuż cieków.

 

 

Citizen science

Kompleksowa inwentaryzacja zasobów, także przyrodniczych, jakimi dysponuje gmina, staje się szczególnie istotna w świetle wyzwań systemu planowania, jakie zidentyfikowano przed rozpoczęciem prac nad projektem kodeksu urbanistyczno-budowlanego. Dokument, opracowywany przez Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa, ma stanowić odpowiedź na wyzwania istotne zarówno w skali krajowej i regionalnej (brak ciągłości planowania przestrzennego, czy hierarchiczności systemu planowania), jak i ważne z punktu widzenia zarządzania przestrzenią (m.in. rozproszenie zabudowy, nieracjonalne gospodarowanie na terenach pozbawionych planu miejscowego).

Kodeks ma regulować kwestie planistyczne, przywracając efektywne gospodarowanie przestrzenią, oraz usprawniać proces inwestycyjno-budowlany. Istotnym narzędziem będzie obowiązek sporządzania dokumentów planistycznych w postaci baz danych przestrzennych, a także wprowadzenie rejestru urbanistyczno-budowlanego gromadzącego zarówno akty planistyczne, jak i inne dokumenty inwestycyjne oraz informacje dotyczące kształtowania i realizacji polityki przestrzennej. Równie ważne miejsce w projekcie zajmują zagadnienia dotyczące wzmocnienia partycypacji społecznej w podejmowaniu rozstrzygnięć przestrzennych.

Niektóre samorządy już dziś wprowadzają wybrane założenia projektu kodeksu urbanistyczno-budowlanego, służące zrównoważonemu zarządzaniu przestrzenią – sporządzają dokumentację planistyczną oraz prowadzą inne bazy danych w formacie danych przestrzennych, dbają też o zwiększony poziom społecznego zaangażowania mieszkańców. Przykładem są gminy wiejskie oraz miejsko-wiejskie z województw mazowieckiego oraz lubelskiego, które włączyły się w realizację projektu „GreenGo! Zielona infrastruktura na terenach wiejskich ostoją różnorodności biologicznej!” – przedsięwzięcia realizowanego w ramach działań z nurtu nauki obywatelskiej (ang. citizen science).

Nurt citizen science narodził się w latach 70. XX wieku. Polega na współpracy wolontariuszy i specjalistów z danej dziedziny. Ochotnicy, po krótkim przeszkoleniu, gromadzą dane ze swojego otoczenia, pomagają przy analizach i przetwarzaniu informacji. Istotnym elementem jest społecznościowe zbieranie danych, zwane crowdsourcingem. Terminu tego po raz pierwszy użył w 2006 roku Jeff Howe, tłumacząc go połączeniem słów: crowd – tłum, oraz sourcing – czerpanie. Oznacza on oddanie pracy dużej, niezdefiniowanej grupie ludzi zamiast niewielkiej grupie specjalistów.

Rozwój technologii geoinformacyjnych dał dodatkowo możliwość rejestrowania danych wraz z informacjami o ich położeniu, a następnie prezentowania wyników w aplikacjach mapowych. Dzięki temu możliwe jest wykorzystanie potencjału wiedzy drzemiącego w lokalnych społecznościach, aby lepiej poznawać wybrany fragment przestrzeni. Informacje te mogą być wykorzystane przez instytucje zarządzające danym obszarem jako uzupełnienie oficjalnego zasobu wiedzy.

Doskonałym przykładem konstruktywnego korzystania z wiedzy obywatelskiej jest Hiszpania, w której uruchomiono aplikację mobilna Flood-up. Jej autorzy zachęcają do przesyłania geotagowanych zdjęć z krótkim opisem. Dane wykorzystywane są do szacowania zasięgu przyszłych zjawisk powodziowych i zapobiegania ich skutkom.

 

 

Gminno-szkolne sieci współpracy

Zgodnie z założeniami citizen science w ramach przedsięwzięcia „GreenGo! Zielona infrastruktura na terenach wiejskich ostoją różnorodności biologicznej” zainicjowano współpracę pomiędzy samorządami a uczniami szkół gimnazjalnych, liceów oraz szkół rolniczych. Celem było stworzenie lokalnych baz zielonej infrastruktury – zinwentaryzowanie wybranych elementów zielonej sieci w formie bazy danych przestrzennych wraz z dokumentacją fotograficzną. W zależności od potrzeb gminy oraz charakterystyki terenu i zainteresowań uczniów, analiza odbywała się w ramach czterech pakietów tematycznych:

1. w pakiecie pszczelarskim badano miedze jako miejsca występowania owadów zapylających;

2. w pakiecie wodnym analizowano otoczenie obiektów wodnych (cieki, rowy melioracyjne, oczka wodne) pod kątem występowania stref buforowych, chroniących wody powierzchniowe przed spływem zanieczyszczeń;

3. w pakiecie zadrzewień śródpolnych zwracano uwagę zarówno na parametry pozwalające na wyznaczenie stref oddziaływania i ocenę roli zadrzewień w krajobrazie pól uprawnych, jak również na ich skład gatunkowy i przydatność jako pożytek dla owadów zapylających;

4. w pakiecie kulturowo-krajobrazowym badano, czy elementy pełniące rolę dziedzictwa kulturowego, np. parki przydworskie, stare cmentarze itp., służą jednocześnie ochronie dziedzictwa przyrodniczego. Szczególną uwagę zwracano na różnorodność gatunkową, rozmieszczenie i dostępność oraz występowanie pomników przyrody.

Na podstawie analizy oficjalnych zasobów informacyjnych oraz zebranych w terenie danych, uczniowie z kilkunastu szkół na Mazowszu i Lubelszczyźnie podjęli się także oceny stanu i roli zielonej infrastruktury na wybranym obszarze. Młodzi wolontariusze przeanalizowali dokumenty planistyczne. Na ich podstawie ocenili występujące na badanym obszarze zagrożenia dla sieci obiektów przyrodniczych, jak również zaproponowali działania, które pozwoliłyby na zaangażowanie różnych grup lokalnych interesariuszy w kształtowanie zielonej infrastruktury w gminie. Ocena roli elementów zielonej sieci, analiza dokumentów planistycznych i próba określenia działań, jakie mogą być realizowane na rzecz zielonej infrastruktury, pokazały również młodzieży wyzwania stojące przed obecnym systemem planowania przestrzennego.

Praktycznie na każdym etapie prac uczniowie współpracowali z pracownikami urzędów gmin. W trakcie konsultacji wspólnie wybierano obszary mapowania, aby szczegółowa inwentaryzacja zielonej infrastruktury uwzględniała potrzeby gminy. Uczniowie korzystali z opracowań, dokumentów, danych dotyczących stanu zasobów przyrodniczych oraz planów rozwojowo-inwestycyjnych gminy, które mogą wpływać na stan i rozmieszczenie zielonej infrastruktury w przyszłości. Urzędnicy służyli również wsparciem, uczestnicząc w wizjach terenowych.

 

 

Współpraca z wolontariuszami w gminie Frampol

Modelowym przykładem współpracy jest gmina Frampol leżąca w południowej części Lubelszczyzny. Na obszarze wyznaczonym do inwentaryzacji, w pobliżu zachodniej granicy Szczebrzeszyńskiego Parku Krajobrazowego w miejscowości Teodorówka, uczniowie badali rozmieszczenie zadrzewień śródpolnych w krajobrazie rolniczym, identyfikowali gatunki wchodzące w ich skład i określali ich rolę w środowisku. Gminno-szkolną sieć współpracy wyróżniało ogromne zaangażowanie zarówno uczniów gimnazjum Samorządowego Zespołu Szkolnego we Frampolu, jak i osób ze współpracujących instytucji. Pracownik Urzędu Miejskiego we Frampolu odpowiedzialny za prowadzenie spraw związanych z planowaniem przestrzennym przeszkolił młodzież, jak odczytywać treść dokumentów planistycznych. Leśniczy ze Starostwa Powiatowego w Biłgoraju w cyklu spotkań przekazał wiedzę o gatunkach drzew i krzewów. Wspierał również młodzież w trakcie inwentaryzacji.

– Niezwykle istotna dla zebrania kompleksowych informacji o terenie okazała się współpraca z różnorodnymi jednostkami (samorząd, leśnicy) oraz komunikacja ze społecznością lokalną. Partycypacja społeczna była kluczowym elementem uzyskania kompletności Lokalnej Bazy Zielonej Infrastruktury, która może być wykorzystywana przez pracowników gminy w bieżących działaniach dotyczących planowania przestrzennego i ochrony środowiska – podkreśla Agnieszka Korgul z Urzędu Miejskiego we Frampolu.

Zaangażowanie pracowników współpracujących instytucji przełożyło się na doskonałe rezultaty pracy uczniów. Dzięki licznym wizytom w terenie i rozmowom z mieszkańcami zespół miał możliwość uchwycenia nie tylko przyrodniczego, ale również społecznego aspektu swojej pracy. Uczniowie zauważyli, że mieszkańcy Teodorówki mają ogromne poczucie odpowiedzialności za otaczającą ich przestrzeń oraz szacunek dla otoczenia i zasobów wodnych. To niezwykle cenny fakt, biorąc pod uwagę, że większość zadrzewień znajduje się na terenach będących własnością osób fizycznych. Mieszkańcy w rozmowach z uczniami potwierdzali, że zadrzewienia są naturalną osłoną przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi – regulują temperaturę na powierzchni gruntu, jak również wpływają na jej podwyższenie w wierzchniej warstwie. Przykładem takiego oddziaływania były ujemne temperatury w maju 2017 roku. Spowodowały one wymrożenie ok. 80 proc. drzew i krzewów owocowych. Jednak rośliny na badanym terenie nie ucierpiały w tak dużym stopniu.

Podczas rozmów zidentyfikowano również problem kontuzji, jakim ulegają zwierzęta przebywające na łąkach i polach podczas wykonywania zabiegów mechanicznych przez rolników. Na tej podstawie uczniowie zgłosili pomysł szkoleń dla mieszkańców proprzyrodniczego sposobu koszenia łąk i zbioru zbóż.

 

 

Rozpoznanie zasobów gminy Lesznowola

W gminie Frampol wspólne działania w ramach gminno-szkolnej sieci objęły fragment gminy. Do podejmowania złożonych decyzji przestrzennych niezbędne jest jednak posiadanie bardziej kompleksowej bazy informacji na temat zielonej infrastruktury. Próbę jej opracowania podjęto w podwarszawskiej gminie Lesznowola, gdzie do projektu zgłosiły się aż trzy szkoły. Uczniowie Zespołów Szkół Publicznych w Mysiadle, Łazach oraz w Mrokowie badali obecność i stan stref buforowych, a informacje gromadzili w aplikacji mapowej (geoportalu) GreenGo! Ich prace pozwoliły na ocenę otoczenia cieków i zbiorników wodnych w różnych lokalizacjach, dając spójny obraz stanu zasobów wód powierzchniowych na obszarze gminy.

Strefy buforowe pełnią funkcję naturalnych filtrów, eliminując zanieczyszczenia spływające do wód. Uczniowie ocenili, że średnia szerokość stref buforowych mieści się w przedziale 5–10 m. Wzdłuż głównej rzeki Utraty występują zadrzewienia i zakrzaczenia, a także łąki. Wzdłuż cieków dopływających – ziołorośla, a wokół oczek wodnych – łąki i szuwary. Taki skład oraz szerokość stref oznacza, że mogą one obecnie aktywnie ograniczać spływ zanieczyszczeń ze źródeł rolniczych, np. z nawozów z okolicznych upraw.

Z racji położenia w sąsiedztwie Warszawy, tereny gminy stały się atrakcyjne dla inwestorów. Dlatego uczniowie spojrzeli w przyszłość. Analizując miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego stwierdzili, że większość terenów rolniczych przeznaczonych jest na rozwój funkcji mieszkaniowych, usługowo-mieszkaniowych i działalności gospodarczej. Utrzymanie stref buforowych w obecnym stanie sprawi, że nawet jeśli zmieni się użytkowanie terenu, zasoby wód powierzchniowych będą chronione. Do ochrony tych stref mogą przyczynić się również zmiany w systemie planowania przestrzennego proponowane w projekcie kodeksu urbanistyczno-budowlanego. Istotnym narzędziem jest między innymi wprowadzenie obligatoryjnych wskaźników zabudowy i zagospodarowania oraz wskaźnika powierzchni biologicznie czynnej w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego.

 

 

Modelowa analiza w gminie Milanów

Lokalne Bazy Zielonej Infrastruktury opracowywane przez uczniów to narzędzie ułatwiające pracownikom gmin nie tylko realizację bieżących działań, ale także tworzenie planów inwestycyjno-rozwojowych z uwzględnieniem strategii zrównoważonego rozwoju. Przydatne mogą być również innym jednostkom. Przykładem gmina Milanów w woj. lubelskim – o typowo rolniczym charakterze, w której uczniowie Zespołu Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego w Jabłoniu analizowali rozmieszczenie zadrzewień w przestrzeni rolniczej. Zespół badał, czy na wskazanym obszarze można mówić o zachowaniu łączności ekologicznej (korytarza ekologicznego) pomiędzy dwoma kompleksami leśnymi.

Analiza wskazała, że zadrzewienia śródpolne spełniają swoją rolę, stanowiąc trasę wędrówek zwierząt. Barierę stanowi jednak nasyp kolejowy zrewitalizowanej linii Lublin–Łuków (nieczynnej przez blisko 20 lat). Uczniowie ocenili, że nie stanowi on przeszkody dla większych ssaków, np. dzików czy saren, natomiast ograniczy migracje mniejszych zwierząt. Zauważyli również, że większe zwierzęta przechodzące przez tory narażone są na kolizje z pociągami. Przeanalizowawszy warunki inwestycji zauważyli, że z powodu braku spójnych standardów ochrony zwierząt przy liniach kolejowych, nie przewidziano przejść dla zwierząt, ani odpłaszaczy akustycznych (UOZ-1).

 

 

Podsumowanie

Projekty citizen science w znaczący sposób przyczyniają się do podniesienia wiedzy mieszkańców, w szczególności dzieci i młodzieży, w zakresie konieczności dbania o zasoby przyrodnicze, ich roli i sposobów zrównoważonego kształtowania własnego otoczenia. Potwierdzają to wyniki prac uczniów prezentowane na stronie przedsięwzięcia www.greengo.gridw.pl/projekty-szkol.

Kluczowym elementem jest współpraca pomiędzy pracownikami urzędu gminy a zainteresowanymi grupami interesariuszy. Aby była owocna, niezbędna jest inicjatywa samorządów. Wychodząc naprzeciw potrzebom samorządów, Centrum UNEP/GRID-Warszawa zaprasza na bezpłatne, otwarte szkolenie na temat roli i sposobów zrównoważonego kształtowania zielonej infrastruktury, w szczególności na terenach wiejskich, realizowane na platformie e-learningowej. Ponadto pracownicy gmin wiejskich i mniejszych miejscowości z województw lubelskiego i mazowieckiego, w szczególności osoby zajmujące się tematyką ochrony środowiska, rolnictwem, planowaniem przestrzennym i rozwojem gmin, mogą wziąć udział w jednodniowych warsztatach, poświęconych praktycznym aspektom kształtowania zielonej infrastruktury. Program szkolenia zakłada omawianie zmian w procesie planowania przestrzennego przewidzianych w projekcie kodeksu urbanistyczno-budowlanego (KUB) oraz analizę studium przypadku z wykorzystaniem aplikacji mapowej GreenGo! oraz Lokalnych Baz Zielonej Infrastruktury. Szczegółowe informacje znajdują się na stronie www.greengo.gridw.pl.

 

Materiał został opublikowany dzięki dofinansowaniu Narodowego Funduszu
Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Za jego treść odpowiada Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, Centrum UNEP/GRID-Warszawa.

 

Podziel się!

Aby dodać komentarz, zaloguj się.