Nawiązanie stosunku pracy na podstawie wyboru

Autor: Agata Piszko / 20.12.2012
PRAWNIK ODPOWIADA 7 2 2010 7

Czy można nawiązać stosunek pracy na podstawie wyboru w innych sytuacjach niż opisane w ustawie o pracownikach samorządowych?

Katalog przypadków nawiązania stosunku pracy na podstawie wyboru w jednostkach samorządu terytorialnego jest ściśle określony i nie może być w żaden sposób ograniczany czy też rozszerzany w drodze czynności prawnej. {paid}

Wybór stanowi, obok powołania i umowy o pracę, jeden z samodzielnych sposobów nawiązania stosunku pracy. Lecz tylko w części przypadków jest on źródłem stosunku pracy. W niektórych okolicznościach może być podstawą niepracowniczego zatrudnienia (np. posłowie, senatorowie) lub jest źródłem obowiązku pełnienia określonych funkcji bez pozostawania w stosunku zatrudnienia (np. radni). Ustawodawca, przewidując w polskim systemie prawa umowne i pozaumowne sposoby nawiązywania stosunku pracy, założył wystąpienie między nimi odrębności, związanych przede wszystkim z kwestią jego nawiązania i rozwiązania. To z kolei przekłada się na różnice w prawach i obowiązkach pracowników i pracodawców. Ustawodawca bowiem, przewidując różne podstawy zatrudnienia pracowniczego, miał na uwadze ich szczególne przeznaczenie, związane ze specyfiką wykonywanej pracy (A. Giedrewicz-Wiewińska, Wybór jako podstawa nawiązania stosunku pracy z pracownikami samorządowymi, Monografie, Wolters Kluwer Polska, 2008).
Ustawa z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (DzU nr 223, poz. 1458) stanowi, że pracownicy samorządowi są zatrudnieni na podstawie wyboru:
1) w urzędzie marszałkowskim: marszałek województwa, wicemarszałek oraz pozostali członkowie zarządu województwa - jeżeli statut województwa tak stanowi,
2) w starostwie powiatowym: starosta, wicestarosta oraz pozostali członkowie zarządu powiatu - jeżeli statut powiatu tak stanowi,
3) w urzędzie gminy: wójt (burmistrz, prezydent miasta),
4) w związkach jednostek samorządu terytorialnego: przewodniczący zarządu związku i pozostali członkowie zarządu - jeżeli statut związku tak stanowi.
Wybór stanowi pozaumowny sposób nawiązania stosunku pracy.
Powołany przepis określa krąg podmiotów, z którymi może zostać nawiązany stosunek pracy na podstawie wyboru, z tym że w odniesieniu do niektórych z nich (np. członków zarządu województwa czy zarządu powiatu), kwestię nawiązania stosunku pracy pozostawia do rozstrzygnięcia uregulowaniom statutowym. Postanowienia statutu właściwej jednostki samorządu terytorialnego przesądzają, czy podmioty te będą sprawować swoją funkcję w oparciu o stosunek pracy czy też poza nim - a więc honorowo. Osoby pełniące swoje funkcje honorowo nie są zaliczane do pracowników samorządowych. Skutkuje to m.in. faktem nieobjęcia tej grupy świadczeniami pracowniczymi, związanymi ściśle z faktem pozostawania w stosunku pracy (patrz. B. Dolnicki, Samorząd terytorialny, Wolters Kluwer 2009, s. 206-207).

Warunki
Wymagania, jakie stawia ustawa o pracownikach samorządowych, dalej: ups, wobec osób zatrudnionych na podstawie wyboru, zawarte są w art. 6. Zgodnie z zapisem tej ustawy, pracownikiem samorządowym zatrudnionym na podstawie wyboru może być osoba, która: jest obywatelem polskim, ma pełną zdolność do czynności prawnych oraz korzysta z pełni praw publicznych, posiada kwalifikacje zawodowe do wykonywania pracy na określonym stanowisku oraz nie była skazana prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe. Zgodnie z zapisem art. 40 kodeksu karnego, pozbawienie praw publicznych oznacza m.in. utratę czynnego i biernego prawa wyborczego, a o pozbawieniu praw publicznych orzeka sąd w razie skazania na karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 za przestępstwo popełnione w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie.
Ustawa o pracownikach samorządowych reguluje kwestie związane z wykonywaniem czynności wobec osób zatrudnionych na podstawie wyboru. Przepisy art. 8-10 ups stanowią odpowiednio, że pracodawcą wójta jest urząd gminy, starosty, wicestarosty i członków zarządu powiatu - starostwo powiatowe, natomiast marszałka, wicemarszałka i członków zarządu województwa - urząd marszałkowski. Czynności z zakresu prawa pracy wobec wójta, starosty oraz marszałka województwa związane z nawiązaniem i rozwiązaniem stosunku pracy wykonuje przewodniczący organu stanowiącego odpowiedniej jednostki samorządu terytorialnego, a pozostałe czynności wyznaczona osoba lub sekretarz odpowiedniej jednostki samorządu terytorialnego, z tym że wynagrodzenie wójta, starosty i marszałka województwa ustala odpowiedni organ stanowiący.

Nawiązanie stosunku pracy następuje na podstawie wyboru, jeżeli z wyboru wynika obowiązek wykonywania pracy w charakterze pracownika.

Powstanie stosunku pracy
Z bezpośredniego zapisu art. 73 § 1 kp wynika więc, że aby stosunek pracy na podstawie wyboru powstał, ziścić się muszą dwie przesłanki: następuje wybór określonej osoby na konkretne stanowisko, a ponadto z przepisów szczególnych wynika obowiązek nawiązania z nią stosunku pracy. W tym miejscu można powołać wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Katowicach, który w wyroku z 21 listopada 1990 r. (SA/Ka 690/90, ONSA 1990/4/10) stwierdził, iż wybór przewodniczącego rady gminy nie stanowi podstawy do nawiązania z nim stosunku pracy w rozumieniu art. 73 § 1 kp. Nawiązanie bowiem stosunku pracy na podstawie wyboru z przewodniczącym rady gminy nie znajduje podstaw prawnych ani w ustawie o samorządzie gminnym, ani w kodeksie pracy.
Dla ważności nawiązania stosunku pracy na podstawie wyboru wymagana jest zgoda osoby, która została wybrana na dane stanowisko. Przepisy ustawy o pracownikach samorządowych ani przepisy kodeksu pracy nie zawierają szczegółowego określenia co do formy wyrażenia zgody na pełnienie określonej funkcji. Należy więc domniemywać, że może to nastąpić w sposób dorozumiany. Obowiązek wyrażenia zgody przez pracownika zatrudnionego na podstawie wyboru wynika bezpośrednio z zapisu art. 11 kp, zgodnie z którym nawiązanie stosunku pracy oraz ustalenie warunków pracy i płacy, bez względu na podstawę prawną tego stosunku, wymaga zgodnego oświadczenia pracodawcy i pracownika. Przepis ten jest ustawowym wyrazem zasady swobody wyboru pracy, mającej swoje źródło w zapisach Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie bowiem z zapisem art. 65 konstytucji, każdemu zapewnia się wolność wyboru miejsca pracy, obowiązek pracy zaś może być nałożony tylko w drodze ustawy.

Wygaśnięcie mandatu
Zapis art. 73 § 2 wskazuje na nierozerwalny związek stosunku pracy z wyboru z objętym mandatem. Wygaśnięcie mandatu następuje w przypadkach wskazanych w ustawie, statucie lub regulaminie. Jako przyczyny wygaśnięcia mandatu można wskazać: upływ kadencji, odwołanie przez uprawniony organ, zrzeczenie się przez wybranego pracownika pełnionej funkcji, śmierć pracownika (por. T. Liszcz, Prawo pracy, wyd. 6, LexisNexis, 2009, s. 229). Stosunek pracy z wyboru nie jest stosunkiem samodzielnym - tak np. jak umowa o pracę. „Stosunek pracy z wyboru powstaje bowiem w celu wykonywania mandatu i trwa przez okres jego trwania. Jest więc podporządkowany temu stosunkowi „podstawowemu" tak dalece, że nie może bez niego istnieć" (A. Kisielewicz, Glosa do uchwały SN z 8 grudnia 1994 r., I PZP 50/94, Teza nr 1).
W przepisach regulujących funkcjonowanie samorządu terytorialnego w Polsce zawarte są normy wskazujące przyczyny wygaśnięcia stosunku pracy z wyboru. I tak, w przepisach ustawy z 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (DzU nr 113, poz. 984 ze zm.) wymienione są przyczyny wygaśnięcia mandatu wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Są to: odmowa złożenia ślubowania, niezłożenie w terminach, określonych w odrębnych przepisach, oświadczenia o swoim stanie majątkowym, zrzeczenie się na piśmie mandatu, utrata prawa wybieralności lub brak tego prawa w dniu wyboru, naruszenie ustawowego zakazu łączenia funkcji wójta (burmistrza, prezydenta miasta) z pełnieniem innych funkcji lub prowadzeniem działalności gospodarczej, trwała niezdolność do pracy stwierdzona w trybie określonym w przepisach o emeryturach lub rentach, śmierć, odwołanie w drodze referendum, odwołanie w związku z powtarzającym się naruszaniem konstytucji lub ustaw, zmiany w podziale terytorialnym, które prowadzą do likwidacji danej jednostki samorządu terytorialnego.
Jeżeli chodzi o mandat starosty oraz marszałka województwa, to zgodnie z zapisami odpowiednio ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. DzU z 2001 r. nr 142, poz. 1592 ze zm.) oraz ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. DzU z 2001 r. nr 142, poz. 1590 ze zm.), mandaty wygasają wskutek upływu kadencji, a także w razie rezygnacji czy też śmierci osoby pełniącej funkcję z wyboru, przy czym rezygnacja z pełnienia określonej funkcji musi być przyjęta przez właściwy organ.
Z uwagi na węzeł prawny łączący stosunek pracy z wyboru z pełnionym mandatem, konsekwencją pozbawienia czy też wygaśnięcia mandatu - jest zawsze rozwiązanie stosunku pracy (por. A. Kisielewicz, Skarga na akt organu gminy w trybie art. 101 ustawy o samorządzie gminnym w świetle orzecznictwa sądowego, Teza nr 4, Lex nr 40378/4). Do stosunku pracy z wyboru nie mają zastosowania (z uwagi na specyficzne odrębności, związane z funkcją, jaką pełni stosunek pracy z wyboru) przepisy kodeksu pracy dotyczące rozwiązywania stosunku pracy na podstawie porozumienia stron, jak również przepisy zmieniające warunki pracy i płacy (patrz: wyrok SN z 23 listopada 2001 r., I PKN 699/00, OSNP 2003/22/541). W świetle wyroku Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2001 r. (I PKN 488/00) o zmianie warunków płacy osób zatrudnionych na podstawie wyboru decyduje jednostronnie prawem określony organ.
Niedopuszczalne jest również stosowanie przepisów o wypowiedzeniu stosunku pracy. W zakresie ustania stosunku pracy nawiązanego na podstawie wyboru odpowiednie (wyżej wskazane) akty prawne regulują w sposób enumeratywny przyczyny wygaśnięcia mandatu. Przyczyny te nie mogą być rozszerzane ani zmieniane w drodze czynności prawnych. W tej sprawie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny we Wrocławiu, który w wyroku z 29 czerwca 1993 r. (SA/Wr 691/93, ONSA 1994/3/104) stwierdził, że skoro przesłanki i skutki rozwiązania stosunku pracy pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie wyboru są uregulowane w przepisach rangi ustawowej, to rada gminy nie dysponuje kompetencją do odmiennego normowania tych zagadnień.
Ups przewiduje wypłatę odprawy dla osób zatrudnionych na podstawie wyboru, w związku z rozwiązaniem stosunku pracy z powodu upływu kadencji. W świetle zapisu art. 40 ust. 1 ups wójtom (burmistrzom, prezydentom miasta), staroście, wicestaroście, członkom zarządu powiatu oraz marszałkom, wicemarszałkom i członkom zarządu województwa, przysługuje w takiej sytuacji odprawa w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia, obliczonego według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Jednocześnie ust. 2 powołanego artykułu zawiera wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którym odprawa nie przysługuje, gdy dana osoba została ponownie zatrudniona w najbliższej kadencji na podstawie stosunku pracy z wyboru w tym samym urzędzie. Pozbawienie prawa do odprawy następuje więc w przypadku spełnienia się dwóch warunków - po pierwsze, musi nastąpić wybór oraz nawiązanie stosunku pracy na podstawie wyboru, a po drugie, fakt ten musi mieć miejsce w tym samym urzędzie. Brak jednej z przesłanek powoduje, że dana osoba uzyskuje prawo i roszczenie o wypłatę odprawy.

W swoim charakterze stosunek pracy z wyboru przypomina umowę o pracę na czas określony.

Podobnie jak umowa na czas określony
Stosunek pracy z wyboru - jako jeden ze sposobów pozaumownego nawiązywania stosunku pracy - posiada specyficzne cechy (o których wspomniano wyżej), które wyróżniają go na tle pozostałych uregulowań. Pod pewnymi względami przypomina jednak umowę o pracę na czas określony. W wyroku z 30 sierpnia 1995 r. (III AUr 271/95, Pr. Pracy 1996/5/40) Sąd Apelacyjny w Poznaniu stwierdził, że stosunek pracy na podstawie wyboru zbliżony jest najbardziej do umowy zawartej na czas określony, gdyż z góry wiadomo, jak długo trwa mandat danego pracownika. Jak już wcześniej wspomniano, wygaśnięcie mandatu powoduje ustanie stosunku pracy. Pozbawienie zaś pracownika mandatu wiąże się automatycznie z rozwiązaniem stosunku pracy. Skutek ten następuje z mocy samego prawa (L. Krysińska-Wnuk, M. Stojek-Siwińska, Prawo Pracy 2009, praca zbiorowa, Wolters Kluwer business, s. 97).

Osoba, z którą nawiązano stosunek pracy na podstawie wyboru, może ubiegać się o udzielenie urlopu bezpłatnego u dotychczasowego pracodawcy.

Urlop bezpłatny
W sytuacji, gdy osoba wybrana została na stanowisko, z którym wiąże się obowiązek nawiązania stosunku pracy, a była w chwili wyboru zatrudniona, może ubiegać się o udzielenie urlopu bezpłatnego u dotychczasowego pracodawcy na czas zatrudnienia na podstawie wyboru. Zaznaczyć przy tym należy, że w odniesieniu do pracowników samorządowych dotychczasowy pracodawca nie ma obowiązku takiego urlopu udzielać. Pracownik ma więc również prawo rozwiązać stosunek pracy, zarówno na zasadzie porozumienia stron, jak i wypowiedzenia.
Pracownik, któremu pracodawca udzielił urlopu bezpłatnego, po zakończeniu kadencji, jest w sytuacji zdecydowanie korzystniejszej od pracownika, któremu pracodawca takiego urlopu nie udzielił. Zgodnie bowiem z zapisem art. 74 kp, posiada on prawo do powrotu do pracy u dotychczasowego pracodawcy, na stanowisko równorzędne pod względem wynagrodzenia z poprzednio zajmowanym. Prawo to przysługuje pracownikowi pod warunkiem, że zgłosi swój powrót w terminie 7 dni od dnia rozwiązania stosunku pracy z wyboru. Jeżeli pracownik nie zachowa tego terminu, stosunek pracy wygasa, chyba że niezachowanie terminu nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych.

PODSTAWA PRAWNA
• Ustawa z 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (DzU nr 113, poz. 984 ze zm.)
• Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. DzU z 2001 r. nr 142, poz. 1592 ze zm.)
• Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. DzU z 2001 r. nr 142, poz. 1590 ze zm.)
• Ustawa z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (DzU nr 223, poz. 1458)

 

Podziel się!

Aby dodać komentarz, zaloguj się.