Pułapki procedury wyborczej ławników sądowych na kadencję 2020–2023

Autor: Ireneusz Krześnicki* / 13.06.2019
Wybór ławników do poszczególnych sądów w trybie głosowania tajnego wymaga stwierdzenia przez radę gminy uchwałą. Rada gminy powinna w regulaminie wyborów ławników rozstrzygnąć kwestię, czy uchwała zawierająca imienny wykaz wybranych ławników będzie w sposób formalny przyjmowana przez radę w głosowaniu jawnym, czy też treść tej uchwały zostanie zredagowana w sposób dorozumiany, uwzględniający wynik głosowania tajnego.

  Wysoka  ranga instytucji ławników sądowych wynika wprost z art. 182 konstytucji, zgodnie z którym obywatele winni mieć udział w wymiarze sprawiedliwości na zasadach określonych w ustawach. Zadość temu wymogowi czyni ustawa z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (DzU z 2019 r. z późn. zm., dalej: ustawa), m.in. w art. 4:

 

„Art. 4.§

1. W sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości obywatele biorą udział przez uczestnictwo ławników w rozpoznawaniu spraw przed sądami w pierwszej instancji, chyba że ustawy stanowią inaczej.

 

§ 2. Przy rozstrzyganiu spraw ławnicy mają równe prawa z sędziami i asesorami sądowymi.”.

 

Biorąc pod uwagę powyższe, wyłanianie ławników sądowych spośród obywateli powinny regulować wiążące, jasne oraz standardowe procedury wyborcze. Od strony biernej wybór ławników ma charakter wyborów powszechnych, zaś od strony czynnej wyborów pośrednich, przeprowadzanych przez organy uchwałodawcze gmin. Procedura wyłaniania ławników wynika z przepisów:

·         rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 9 czerwca 2011 r. w sprawie sposobu postępowania z dokumentami złożonymi radom gmin przy zgłaszaniu kandydatów na ławników oraz wzoru karty zgłoszenia (DzU nr 121, poz. 639, dalej: rozporządzenie);

·         ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (DzU z 2019 r. poz. 506, dalej: u.s.g.) oraz ze statutu każdej z gmin. Nieustanowienie szczegółowych i spójnych regulacji dotyczących procedur zgłaszania oraz rozpatrywania kandydatów, a nawet przeprowadzania głosowania, a także rozporządzenie, które nie wyczerpuje ustawowych dyspozycji, stwarzają ryzyko popełnienia przez pracowników samorządowych oraz radnych błędów, które wychwycone w trybie nadzoru oraz kontroli sądowo-administracyjnej mogą doprowadzić do unieważnienia wyborów i wywołać bardzo poważne konsekwencje dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Poniżej znajdą Państwo wybrane pułapki wynikające z niejasności przepisów ustawy.

 

Pułapka pierwsza – kalendarz wyborczy

Ustawa w art. 163 § 1 nakazuje przeprowadzić wybory ławników najpóźniej w październiku roku kalendarzowego, w którym upływa poprzednia czteroletnia kadencja, czyli do 31 października 2019 r. Jednocześnie kolejny przepis – art. 164 § 1 – zobowiązuje do przesłania listy wybranych ławników wraz ze zgłoszeniami prezesom właściwych sądów także do końca października. Oznacza to, że optymalny termin zwołania sesji wyborczej rady gminy oscyluje wokół 20 października.

 

Samorządy nie powinny jednak wykonywać żadnych czynności w zakresie wyborów ławników przed 1 czerwca danego roku. Uruchomienie aktywności samorządu gminnego w tym zakresie nie jest bowiem możliwe przed formalnym wpływem od prezesa właściwego dla obszaru gminy sądu okręgowego informacji o liczbie wybieranych ławników do poszczególnych sądów (co powinno nastąpić  najpóźniej trzydzieści dni przed upływem terminu zgłaszania kandydatów, tj. do 31 maja 2019 r.).

 

Pułapka druga – brak obowiązków informacyjnych

Ustawa nie zobowiązuje samorządów do realizacji zadań związanych z informowaniem mieszkańców gminy o wyborach ławników. Powinności takiej można się jednak doszukać w przepisach ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (DzU nr 112, poz. 1198 z późn. zm.) oraz brzmieniu art. 11b u.s.g. dotyczącego jawności działania organów gminy.

 

 

Pomimo jakiegokolwiek braku odwołania w ustawie regulującej wybory ławników do innych aktów prawnych regulujących podstawowe kwestie wyborcze w Rzeczypospolitej Polskiej, należy w przypadku wątpliwości stosować podstawowe zasady wynikające właśnie z takich aktów prawnych. Takim aktem prawnym jest obowiązujący aktualnie Kodeks wyborczy. Nie można wymagać od rady gminy, ażeby dokonywała ustaleń i wykładni miejsca zamieszkania np. w oparciu o art. 25 kodeksu cywilnego.

W praktyce upowszechnił się zwyczaj ogłaszania komunikatu zawierającego istotne informacje o wyborach ławników, podpisanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) [dalej: wójta]  bądź przewodniczącego rady gminy.

 

Treść komunikatu powinna być kompletna, tzn. każdy, kto się do niej dostosuje, powinien mieć pewność, że jego zgłoszenie spełni wymogi formalne.

 

Pułapka trzecia – niewłaściwa organizacja przyjmowania zgłoszeń

Gminy, organizując przyjmowanie zgłoszeń kandydatów na ławników stosują dwie metody: weryfikują składane dokumenty za zgodą zgłaszającego lub przyjmują je bez weryfikacji. W tym zakresie należy zwrócić uwagę na rozstrzygnięcie WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 25 listopada 2015 r. (sygn. akt II SA/Go 669/15), w którym sąd nie zgodził się ze stwierdzeniem, cyt. „(…), że w każdym przypadku i niezależnie od okoliczności danej sprawy, błędne wypełnienie karty zgłoszenia kandydata na ławnika, daje podstawę do pozostawienia tego zgłoszenia bez dalszego biegu”. Gminy powinny więc co do zasady weryfikować zgłoszenia i w razie wykrycia błędów wzywać osoby do ich poprawienia. Pułapka czwarta – zbyt późne powołanie zespołu, jego rola i charakter.

 

W praktyce, aby umożliwić wykonanie wszystkich zadań przewidzianych ustawą, rady gmin już na początku czerwca powinny powołać zespół ds. zaopiniowania kandydatów na ławników [dalej: Zespół]. Jego zadaniem jest przedstawienie na sesji rady opinii o zgłoszonych kandydatach, w szczególności w zakresie spełnienia przez nich wymogów określonych w ustawie. Zespół powinien włączyć się do pracy już na etapie oceny czy zgłoszenie, wypełniona karta wraz z załącznikami spełnia wymogi formalne. W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych zespół pełni funkcję pomocniczą oraz opiniodawczą.

 

Wyrok NSA z 18 września 2013 r., sygn. akt II OSK 1413/13: „(...) zespół opiniodawczy powinien wskazać w swojej opinii, które zgłoszenia kandydatów na ławników nie spełniają ustawowych wymogów formalnych i z jakich względów oraz którzy kandydaci i z jakich powodów nie spełniają materialnoprawnych przesłanek określonych w art. 158 i art. 159 p.u.s.p. Natomiast to radni w głosowaniu tajnym, po zapoznaniu się z opiniami zespołu, podejmują decyzję, czy dany kandydat powinien brać udział w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (…)” (wyrok NSA z 18 września 2013 r., sygn. akt II OSK 1413/13).

 

Zespół nie jest komisją w rozumieniu art. 21 u.s.g. i ma charakter społeczny, co oznacza, że do jego składu mogą być powoływane osoby spoza rady, np. pracownicy urzędu gminy, sądów, sędziowie lub policjanci.

 

Pułapka piąta – niedoskonałości rozporządzenia

W art. 162 § 11 ustawy minister sprawiedliwości został zobowiązany do uregulowania sposobu postępowania z dokumentami złożonymi przy zgłaszaniu kandydatów na ławników oraz określenia wzoru karty zgłoszenia oraz sposobu jej udostępniania, w celu m.in. udokumentowania spełnienia przez kandydatów wymogów określonych w ustawie oraz zapewnienia wyboru osób o najwyższych walorach etycznych i intelektualnych.

 

Rozporządzenie niestety nie wyczerpuje ustawowych dyspozycji. Zespół nie jest w stanie wykonać swoich obowiązków rzetelnie tylko na podstawie prawidłowo wypełnionej karty zgłoszenia oraz załączonych dokumentów.

 

Pułapka szósta – zbyt późna weryfikacja zgłoszenia

Ustawodawca rozróżnił wymogi formalne zgłoszenia (dot. dokumentów) od wymogów formalnych dotyczących kandydata. Komplet dokumentów zgłoszeniowych złożonych w urzędzie powinien zostać niezwłocznie poddany weryfikacji pod względem spełnienia wymogów formalnych zgłoszenia przez Zespół. W przypadkach stwierdzenia braków formalnych w zgłoszeniu można o nich poinformować zgłaszającego i umożliwić mu dokonanie korekty w nieprzekraczalnym terminie do 30 czerwca.

 

Wyrok NSA z 16 kwietnia 2014 r. (II OSK 2803/12): „(…) po upływie terminu do zgłaszania kandydatów na ławników, żadne czynności wyjaśniające są niedopuszczalne poza weryfikacją samej karty zgłoszenia i zawartych tam danych. (…)”.

 

Pułapka siódma – procedura wyborcza pod nadzorem

Podjęcie przez radę gminy na sesji, odpowiednio wcześnie, np. na początku lipca, uchwały w sprawie nienadania dalszego biegu w stosunku do kandydatur, których zgłoszenia zostaną uznane za złożone po terminie lub niespełniające wymogów formalnych, należy uznać jako dobrą praktykę, gdyż pozostawia drogę skutecznego zaskarżenia takiej uchwały rady do sądu administracyjnego. Uchwała w sprawie pozostawienia zgłoszenia kandydata na ławnika bez biegu powinna rozstrzygać kwestię każdego kandydata odrębnie oraz zawierać wyczerpujące uzasadnienie. WSA w Bydgoszczy w wyroku z 7 sierpnia 2012 r. (II SA/Bd 1298/11): „(…) nie budzi wątpliwości, iż uzasadnienie każdej uchwały (…) podejmowanej w sprawie z zakresu administracji publicznej, w tym w sprawie procedury wyboru ławników, uwzględniając wagę i charakter tej funkcji, wymaga szczegółowego uzasadnienia. (…)”.

 

Podstawą skargi do sądu administracyjnego na uchwałę rady gminy w sprawie pozostawienia bez dalszego biegu zgłoszenia kandydata na ławnika jest art. 101 ust. 1 u.s.g. – „Każdy, czyj interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone uchwałą (…) podjętą przez organ gminy w sprawie z zakresu administracji publicznej może ją zaskarżyć (…) do sądu administracyjnego”. Procedura wyboru ławników stanowi sprawę z zakresu administracji publicznej, a przepisy regulujące procedurę należy uznać za źródło interesu prawnego stanowiącego podstawę do zaskarżenia uchwały rady w sprawie wyboru ławników przez kandydatów, którzy nie zostali wybrani w wyniku naruszenia przepisów ustawy regulujących tryb zgłaszania kandydatów i ich wyboru.

 

Droga sądowa jest sporadycznie wybierana przez „pokrzywdzonych” kandydatów z uwagi na małą skuteczność (sądy nieczęsto unieważniają wybór ławników) i przewlekłość postępowania. Częściej wykorzystywana jest „ścieżka nieformalna” polegająca na informowaniu wojewody o nieprawidłowościach przy wyborze ławników, co obliguje go do podjęcia czynności w trybie nadzoru. (Por. wyrok WSA w Warszawie z 28 lutego 2018 r., sygn. akt II SA/Wa 833/17).

 

Pułapka ósma – nie każdy może zgłosić kandydata na ławnika

Warunkiem formalnym zgłoszenia jest m.in. jego złożenie/podpisanie przez podmiot uprawniony, którym obok prezesa właściwego sądu rejonowego oraz okręgowego jest:

 

  1. Stowarzyszenie oraz inna organizacja społeczna i zawodowa zarejestrowana na podstawie przepisów prawa, z wyłączeniem partii politycznych.

W praktyce pojęcie (innych) organizacji społecznych i zawodowych obejmuje podmioty, które zgodnie z przepisami ustawy z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (DzU z 2018 r. poz. 986) podlegają wpisowi do KRS. Uprawnienie danej organizacji do zgłoszenia kandydata można więc potwierdzić poprzez sprawdzenie odpowiedniego rejestru. Wydawanie odpisów z KRS należy do zadań Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego. Art. 4 ust. 4aa tej samej ustawy stanowi, że pobrane samodzielnie wydruki komputerowe aktualnych i pełnych informacji o podmiotach wpisanych do Rejestru mają moc zrównaną z mocą dokumentów wydawanych przez Centralną Informację.

 

Zgłoszeń kandydatów na ławników mogą dokonywać także stowarzyszenia zwykłe. Zgodnie z art. 40 i 40b ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (DzU z 2017 r. poz. 210 z późn. zm.) stowarzyszenie zwykłe jest uproszczoną formą stowarzyszenia nieposiadającą osobowości prawnej, wpisaną do ewidencji prowadzonej przez właściwego terytorialnie starostę.

 

     2. Pięćdziesięciu (co najmniej) obywateli mających czynne prawo wyborcze (prawo głosowania), stale zamieszkałych na terenie gminy, w której dokonywany jest wybór. W zgłoszeniu należy wymienić imiona i nazwiska, PESEL oraz miejsce stałego zamieszkania. Zgłoszenie powinno być własnoręcznie podpisane przez każdą z osób zgłaszających kandydata.

 

Weryfikacji listy poparcia należy dokonać w oparciu o rejestr wyborców. Wyrok WSA w Poznaniu z 27 kwietnia 2016 r. (IV SA/Po 108/16): „(…) spis wyborców potwierdza czynne prawo wyborcze osoby tam wpisanej, a także obejmuje osoby stale zamieszkujące na obszarze gminy (art. 18 § 1 i 5 Kodeksu wyborczego), powinien więc stanowić podstawową bazę do weryfikacji osób popierających kandydata na ławnika mając na uwadze kryteria przewidziane w art. 162 § 1 i 4 p.u.s.p. (…)”.

 

Wyrok WSA we Wrocławiu z 16 marca 2012 r. (III SA/Wr 8/12): „(…) art. 162 § 1 p.u.s.p., (…) przewiduje uprawnienie do zgłaszania radom gmin kandydatów na ławników (…) również dla grona »co najmniej pięćdziesięciu obywateli mających czynne prawo wyborcze, zamieszkujących stale na terenie gminy dokonującej wyboru«. Znak interpunkcyjny (przecinek) występujący w cytowanym sformułowaniu spełnia rolę elementu rozgraniczającego dwa wymogi, (…) obywateli popierających kandydaturę (…) na ławnika:

1) musi on mianowicie posiadać czynne prawo wyborcze;

2) musi on ponadto zamieszkiwać stale na terenie gminy dokonującej wyboru.

(…) zgodnie z postanowieniem art. 162 § 6 p.u.s.p. i uwagami zawartymi na samym formularzu (wzorze) karty, część tę powinna była wypełnić i podpisać pierwsza osoba z listy obywateli popierających kandydaturę skarżącego. Osoba ta została bowiem jednocześnie uprawniona – i to z woli samego ustawodawcy – »do składania wyjaśnień w sprawie zgłoszenia kandydata na ławnika przez obywateli«. (…)”.

 

Wyrok NSA z 16 kwietnia 2014 r. (II OSK 2803/12), sąd: „(…) pomimo jakiegokolwiek braku odwołania w ustawie regulującej wybory ławników do innych aktów prawnych regulujących podstawowe kwestie wyborcze w Rzeczpospolitej Polskiej, należy w przypadku wątpliwości stosować podstawowe zasady wynikające właśnie z takich aktów prawnych. Takim aktem prawnym jest obowiązujący aktualnie (…) Kodeks wyborczy (…). Nie można wymagać od rady gminy (…), ażeby dokonywała ustaleń i wykładni miejsca zamieszkania np. w oparciu o art. 25 kodeksu cywilnego (…).”

 

Pułapka dziewiąta – udział partii politycznych

Wyrok WSA w Warszawie z 12 listopada 2007 r. (IV SA/Wa 1119/07): „Trudno uznać, aby wolą ustawodawcy było to, aby w procesie rekrutacji ławników (osób sprawujących władzę sądowniczą) czynny udział brały partie polityczne będące organizacjami, których celem jest zdobycie władzy ustawodawczej i wykonawczej. Przyjęcie odmiennego założenia mogłoby prowadzić do podważenia konstytucyjnej zasady trójpodziału władzy”.   

 

Pułapka dziesiąta – brak dostępności do formularza karty zgłoszenia

Zgłoszenia na ławnika należy dokonać na formularzu sporządzonym zgodnie z ustalonym wzorem w rozporządzeniu ministra sprawiedliwości – drukowanymi literami, czarnym lub niebieskim tuszem!

Dobrą praktyką jest przygotowanie ujednoliconych wzorów/formularzy kart zgłoszenia i nieodpłatne udostępnienie ich w urzędzie gminy lub/oraz upowszechnienie linku do interaktywnego formularza karty zgłoszenia dostępnego w BIP Ministerstwa Sprawiedliwości (https://bip.ms.gov.pl/pl/ministerstwo/sady-powszechne/).

 

Pułapka jedenasta – ochrona danych osobowych

Jeżeli zgłoszenie (złożone dokumenty) spełnia wymogi formalne, rada gminy w drodze uchwały występuje do komendanta wojewódzkiego policji o przygotowanie informacji o kandydacie – uzyskanych i sporządzonych na zasadach określonych dla kandydatów do objęcia stanowiska sędziowskiego. Ustawa nie precyzuje treści uchwały, niemniej jednak w praktyce uchwała powinna zawierać wyłącznie imię i nazwisko. Dane osobowe, które są konieczne do identyfikacji właściwych osób, takie jak np. PESEL czy miejsce zamieszkania, przewodniczący rady powinien przekazać komendantowi wojewódzkiemu policji odrębnym pismem.

 

Pułapka dwunasta – wybór na ławnika osoby, która nie spełnia wymogów formalnych

Po otrzymaniu informacji od komendanta wojewódzkiego policji Zespół przystępuje do przygotowania, na podstawie posiadanych dokumentów, opinii o zgłoszonych kandydatach w zakresie, którzy kandydaci spełniają lub nie spełniają i z jakich powodów materialnoprawnych przesłanek określonych w art. 158 i art. 159 ustawy.

 

Kandydat może być wybrany na ławnika, jeżeli:

1) ukończył 30 lat i nie przekroczył 70 lat.

Wyrok WSA w Łodzi z 24 listopada 2015 r. (II AKa 222/15) – wymóg nieprzekroczenia 70 lat, zgodnie z art. 158 § 1 pkt 5 ustawy odnosi się do dnia wyboru;

2) jest obywatelem polskim korzystającym z pełni praw cywilnych i obywatelskich;

Ustawa nie przewiduje składania przez kandydata oświadczenia w tym zakresie. Fakt pozbawienia praw publicznych lub praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem sądu lub Trybunału Stanu w wyniku postępowania karnego powinien być ujawniony w informacji z KRK. Z kolei tzw. ubezwłasnowolnienie prawomocnym orzeczeniem sądu wydane ze względu na stan zdrowia uniemożliwi kandydatowi uzyskanie zaświadczenia lekarskiego o braku przeciwwskazania do pełnienia funkcji ławnika;

3) mieszka w miejscu kandydowania, tzn. na terenie gminy co najmniej od roku, jest zatrudniony albo prowadzi działalność gospodarczą.

Kandydat składa w tym zakresie oświadczenie w karcie zgłoszenia. Zgodnie z art. 28 ust. 4 ustawy z 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (DzU z 2018 r. poz. 1382) zameldowanie na pobyt stały lub czasowy służy wyłącznie celom ewidencyjnym i ma na celu potwierdzenie faktu pobytu osoby w miejscu, w którym się zameldowała. Według art. 25 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeksu cywilnego (DzU z 2018 r. poz. 1025) miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu;

4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków ławnika – potwierdzać to powinno zaświadczenie lekarskie;

5) posiada co najmniej wykształcenie średnie – oświadczenie w karcie zgłoszenia zgodnie z art. 20 ustawy z 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (DzU z 2018 r. poz. 996);

6) posiada nieskazitelny charakter.

 

Pułapka trzynasta – subiektywizm oceny

Charakter to zespół istotnych i jakościowo specyficznych cech, które wpływają na postępowanie człowieka, zbiór jednolitych i trwałych postaw, które kształtują się w toku jego rozwoju. Mówi się o charakterach silnych, wręcz niezłomnych albo słabych lub chwiejnych. „Nieskazitelny” oznacza charakter bez zarzutu, nienaganny, bez skazy moralnej. Człowiek obdarzony nieskazitelnym charakterem to człowiek prawy, zacny, szlachetny i uczciwy. Nieposzlakowany zaś, to taki, któremu nic nie można zarzucić pod względem moralnym, nienaganny, nieskazitelny, doskonały.

 

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 29 listopada 2005 r. (DzU nr 241, poz. 2037): (…) „Zauważyć należy, że art. 158 § 1 (…) – określając pozytywne kryteria do kandydowania nie zawiera wymogu »niekaralności«. Tym samym ewentualna »karalność« ma znaczenie przy dokonywanej ocenie waloru »nieskazitelnego charakteru« z pkt 2 powołanego przepisu.

 

(…) Atrybut nieskazitelnego charakteru określony w art. 158 § 1 pkt 2 usp – jako jeden z elementów mających zastosowanie w przypadku dokonywanego wyboru ławnika i tożsamo określony w art. 61 § 1 ust. 2 ustawy w przypadku kandydowania na stanowisko sędziego – jest elementem ocennym, na który niewątpliwie ma wpływ karalność kandydata na ławnika. Czy jest on zachowany w przypadku prawomocnego skazania za przestępstwo nieumyślne, zwłaszcza w sytuacji, gdy skazanie powyższe wynikało z załączonych do dokumentów zgłoszeniowych wymaganych przez art. 162 § 2 ustawy (…) danych o karalności – winno niewątpliwie podlegać ocenie rady gminy dokonującej wyboru kandydata. (…)

 

Zespół i rada gminy, dokonując oceny kandydata pod kątem „nieskazitelnego charakteru”, powinny uwzględniać dwubiegunowość tej czynności. Zespół ocenia i stwierdza, że kandydat posiada nieskazitelny charakter i może być ławnikiem albo przeciwnie, nie posiada nieskazitelnego charakteru i nie może być wybrany na ławnika. Brak mierzalnych i jednoznacznych kryteriów dokonywania tej oceny oraz fakt dokonywania jej przez osoby z reguły nieposiadające żadnej wiedzy specjalistycznej w tym zakresie powoduje, że weryfikacja kandydata pod kątem nieskazitelnego charakteru (analogicznie jak w przypadku kandydata na sędziego zawodowego) jest najtrudniejszym zadaniem Zespołu.

7) kandydat na ławnika do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy powinien posiadać szczególną znajomość spraw pracowniczych.

Oceny spełnienia przedmiotowego wymogu Zespół oraz rada dokonują na podstawie informacji przekazanych przez kandydata w karcie zgłoszenia.

 

Ławnikiem nie może być:

1) osoba zatrudniona w sądach powszechnych i innych sądach oraz w prokuraturze

Pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę (art. 2 Kodeksu pracy).

2) osoby wchodzące w skład organów, od których orzeczenia można żądać skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego

Takimi organami są np.: samorządowe kolegia odwoławcze, sądy dyscyplinarne będące organami samorządu zawodowego, jeśli odwołania od orzeczenia takiego sądu mogą być rozpatrywane przez sądy powszechne, jak np. Naczelny Sąd Lekarski itd.

3) funkcjonariusze policji oraz inne osoby zajmujące stanowiska związane ze ściganiem przestępstw i wykroczeń

 

Osoby pełniące służbę m.in. w policji, straży gminnej, Żandarmerii Wojskowej, Straży Granicznej, Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Krajowej Administracji Skarbowej, Państwowej Inspekcji Pracy.

 

Wyrok Sądu Najwyższego z 11 lipca 2018 r. (III KO 56/18): „W przypadku łączenia stanowiska związanego ze ściganiem przestępstw i wykroczeń z funkcją ławnika mamy do czynienia z wynikającym z art. 159 § 1 pkt 3 ustawy (…) zakazem incompatibilitas (niepołączalnością formalną). Wynika to z konieczności wyeliminowania ze sprawowania wymiaru sprawiedliwości osób zajmujących się zawodowo zagadnieniami ochrony prawnej. Chodzi również o niedopuszczenie do sytuacji, w której osoby objęte treścią przepisu mogłyby znać sprawę z racji wykonywanego zawodu lub być związane stosunkiem podległości z osobami decydującymi o sprawie (…).”.

 

Podobnie orzekał Sąd Najwyższy w wyrokach z 9 października 2018 r. (III KO 110/18): „Nie można być jednocześnie ławnikiem i strażnikiem miejskim, gdyż łączenie stanowiska związanego ze ściganiem przestępstw i wykroczeń z funkcją ławnika prowadzi do złamania zasady incompatibilitas, o której mowa w art. 159 § 1 pkt 3 ustawy (…)” oraz (III KO 106/18): „Nie można być jednocześnie strażnikiem miejskim oraz ławnikiem, co wyraźnie wynika z art. 159 § 1 pkt 3 p.u.s.p. a zarazem stanowi uchybienie wymienione w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. (…)”.

4) adwokaci i aplikanci adwokaccy

Osoby wpisane na listę adwokatów lub aplikantów adwokackich, które prowadzą okręgowe rady adwokackie. Art. 49 ust. 1 ustawy dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (DzU z 2018 r. poz. 1184).

5) radcy prawni i aplikanci radcowscy

Osoby wpisane na listy radców i aplikantów radcowskich prowadzonych przez okręgowe rady radców prawnych. Art. 52 ust. 4 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (DzU z 2018 r. poz. 2115).

6) duchowni

Należy zwrócić uwagę, że status osoby duchownej mogą mieć osoby należące do różnych kościołów i służb wyznaniowych. Według art. 25 Konstytucji RP, kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione.

7) żołnierze w czynnej służbie wojskowej

Definicję żołnierza w służbie czynnej zawiera art. 59 z ustawy z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (DzU z 2018 r. poz. 1459).

8) funkcjonariusze Służby Więziennej

Kwestię funkcjonariuszy Służby Więziennej reguluje ustawa z 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (DzU z 2018 r. poz. 1542).

9) radni gminy, powiatu i województwa

 

Zakaz bycia ławnikiem przez radnych, czyli członków organów uchwałodawczych jednostek samorządu terytorialnego, nie jest ograniczony do kolizji terytorialnej. Radny którejkolwiek z rad lub sejmiku nie może być ławnikiem w żadnym z sądów.

 

Radny może kandydować na ławnika i może być wybrany, jednak z chwilą wyboru automatycznie wygasa mu mandat radnego.

Wyrok WSA w Warszawie z 26 lutego 2016 r. (II SA/Wa 1730/15): „Kodeks wyborczy (…) stanowi, że wygaśnięcie mandatu radnego następuje w przypadku naruszenia ustawowego zakazu łączenia mandatu radnego z wykonywaniem określonych w odrębnych przepisach funkcji lub działalności. Co do zasady, wygaśnięcie mandatu następuje z mocy samego prawa, bezwarunkowo z dniem wystąpienia przesłanek wygaśnięcia mandatu. Konieczne jest jednak urzędowe potwierdzenie skutku prawnego, który nastąpił z mocy prawa, przez właściwy organ i w określonej prawnie formie. Takim aktem urzędowym jest uchwała tego organu. Dopóki nie zostanie wydany taki akt, nie można powoływać się na to, że mandat wygasł. (…)”.

 

Wyrok WSA w Poznaniu z 2 lutego 2017 r. (II SA/Po 931/16): „(…) Zgodnie z art. 159 § 1 pkt 9 ustawy (…) – Prawo o ustroju sądów powszechnych (…) ławnikiem nie mogą być radni gminy, powiatu i województwa. Tym samym pełnienie funkcji ławnika przez osobę wybraną na radnego powiatu stanowi w świetle art. 383 § 1 pkt 5 Kw w zw. z art. 159 § 1 pkt 5 p.u.s.p. okoliczność powodującą wygaśnięcie mandatu radnego. (…)”.

Zgodnie z art. 383 § 1 k. wyb. wygaśnięcie mandatu następuje z mocy samego prawa. Uchwała, o jakiej mowa w art. 383 § 6k. wyb., stanowi jedynie urzędowe (oficjalne) potwierdzenie faktu, że skutek z art. 383 § 1 k. wyb. rzeczywiście wystąpił. (…) W konsekwencji należy więc przyjąć, że wygaśnięcie mandatu (…) nastąpiło ex lege w dniu (...), czyli dzień po upływie terminu z dnia art. 383 § 5 Kw. Zaskarżona (…) uchwała (...) Rady Powiatu (...) określa (…), że wchodzi ona w życie z dniem podjęcia. Nie zachodzi zatem sprzeczność lub niejasność co do daty wygaśnięcia mandatu skarżącego, jak i co do daty wejścia w życie powołanej uchwały. (…)”.

 

Wyrok WSA w Bydgoszczy z 29 maja 2018 r. (II SA/Bd 92/18): „(…) W sytuacji, w której rada nie wyda aktu stwierdzającego wygaśnięcie mandatu radnego na podstawie art. 383 § 6 Kw, (…) wojewoda, na podstawie art. 98a ust. 1 u.s.g., wzywa organ gminy do podjęcia odpowiedniego aktu w terminie 30 dni. W razie bezskutecznego upływu terminu określonego w ust. 1, wojewoda, po powiadomieniu ministra właściwego do spraw administracji publicznej, wydaje zarządzenie zastępcze, o czym stanowi art. 98a ust. 2 u.s.g. Zgodnie natomiast art. 98a ust. 3 u.s.g., art. 98 o zaskarżeniu do sądu administracyjnego rozstrzygnięć nadzorczych wojewody z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od dnia ich doręczenia stosuje się odpowiednio, z tym że uprawniona do złożenia skargi jest również osoba, której interesu prawnego lub uprawnienia dotyczy zarządzenie zastępcze.

(…) Wskazać należy, że trzymiesięczny termin, określony w art. 383 § 5 Kodeksu wyborczego, jest terminem prawa materialnego, w związku z czym jest nieprzekraczalny, nie podlega także przywróceniu ani wydłużeniu, (…)”.

 

Wyrok NSA z 28 kwietnia 2017 r. (II OSK 577/17) zawiera dwie tezy zbieżne z przytoczonymi wyżej wyrokami:

1.Termin określony w art. 383 § 5 ustawy z 2011 r. Kodeks wyborczy jest nieprzywracalny i jego naruszenie nie może być usprawiedliwiane jakimikolwiek przyczynami, brakiem świadomości istnienia zakazu czy wiedzy o konieczności formalnego zrzeczenia się funkcji ławnika.

2.Twierdzenie, że w związku z wyborem na radnego wygasa automatycznie mandat ławnika jest pozbawione podstaw prawnych.

10) nie można być ławnikiem jednocześnie w więcej niż jednym sądzie

 

Brzmienie przepisu uzasadnia pogląd, że kandydować również można tylko do jednego sądu. Por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 25 listopada 2015 r. (II SA/Go 669/15, str. 10).

 

Pułapka czternasta – naruszenie dóbr osobistych

Katalog dóbr osobistych jest otwarty, podstawowe wymienione są w art. 23 kodeksu cywilnego. Osoba, której dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może ona także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności, aby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie cywilnym może ona również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych (art. 24 § 1–3 Kc). W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. (Art. 448 zd. 1 Kc). Ponadto, naruszenie dóbr osobistych może być potraktowane jako przestępstwo pomówienia lub zniewagi. Dlatego pokrzywdzony może dochodzić swoich praw zarówno na drodze cywilnej, jak i karnej. (Art. 212 § 1–4 Kodeksu karnego).

 

W tym kontekście problematyczne staje się wyartykułowanie opinii o kandydatach na ławników, w pierwszej kolejności podczas posiedzenia Zespołu, a następnie na sesji rady gminy, gdyż co do zasady są to informacje o charakterze danych wrażliwych i nie powinny być udostępnione osobom postronnym. W przypadku ujawnienia informacji, które stanowiły podstawę negatywnej opinii Zespołu, niepotwierdzonych np. wyrokami sądów czy też opinią policji, osoby, których informacja dotyczy, mogą wystąpić wobec członków Zespołu lub radnych z zarzutem o naruszenie dóbr osobistych lub pomówienie.

 

Ryzyko narażenia pracowników samorządowych, członków Zespołu i radnych na zarzut naruszenia dóbr osobistych kandydatów na ławników można zmniejszyć, korzystając z dyspozycji art. 11b ust. 1 u.s.g. ograniczając jawność sesji, a wcześniej posiedzenia Zespołu i komisji rady w części, w której opinia będzie przygotowywana i przedstawiana na sesji. Dokumenty przygotowane i przesłane przez policję powinny być traktowane w szczególny sposób. Przede wszystkim nie powinny być powielane, a dostęp do nich powinni mieć wyłącznie członkowie Zespołu i radni rady gminy.

 

Pułapka piętnasta – niewłaściwa forma opinii Zespołu

NSA w wyroku z 29 września 2009 r. (II OSK 1067/09): „Przepis art. 163 § 2 ustawy (…) wyraźnie stanowi, iż kompetencją i zarazem obowiązkiem zespołu jest przedstawienie na sesji rady gminy opinii o zgłoszonych kandydatach, (…). Oznacza to, że wszystkie kandydatury na ławników, które zostały zgłoszone radzie gminy powinny być przedstawione na sesji temu organowi, z tym, że zespół opiniodawczy powinien wskazać (…), które zgłoszenia kandydatów nie spełniają wymogów formalnych i z jakich względów oraz którzy kandydaci i z jakich powodów – w ocenie zespołu – nie spełniają materialnoprawnych przesłanek określonych w art. 158 i art. 159 ustawy”.

 

Wyrok NSA z 29 maja 2012 r. (II OSK 677/12): „(…) zawartość merytoryczna opinii, o jakiej mowa w art. 163 § 2 p.u.s.p., choć jej sporządzenie stanowi element procedury wyboru ławników, pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Jak wynika z tego przepisu opinia zespołu nie jest dla organu stanowiącego wiążąca, posiada jedynie charakter formalny (…)”.

 

Wyrok WSA w Warszawie z 28 lutego 2018 r. (II SA/Wa 833/17): „(…) Wszystkie kandydatury na ławników, które zostały zgłoszone radzie gminy powinny być przedstawione na sesji temu organowi, z tym że zespół opiniodawczy powinien wskazać w swojej opinii, które zgłoszenia kandydatów nie spełniają wymogów formalnych i z jakich względów, a także którzy kandydaci i z jakich powodów – w ocenie zespołu – nie spełniają materialnoprawnych przesłanek określonych w art. 158 i art. 159 u.s.p.

(…) radni (…), po zapoznaniu się z opiniami zespołu, podejmują decyzję, czy dany kandydat powinien brać udział w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (por. wyrok NSA w sprawie II OSK 1067/09). (…)

Wartość merytoryczna opinii, o jakiej mowa w art. 163 § 2 p.u.s.p., mimo że jej sporządzenie stanowi element procedury wyboru ławników, pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. (…) (por. wyrok NSA w sprawie II OSK 677/12). (…)”.

 

Istotna dla prac Zespołu teza z wyroku NSA z 25 maja 2006 r. (II OSK 1423/05): „Przepis art. 163 par. 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych nie precyzuje, w jakiej formie i w jakim stopniu szczegółowości opinie o zgłoszonych kandydatach winny być prezentowane radzie gminy”.

 

Wyrok WSA w Opolu z 19 kwietnia 2012 r. (II SA/Op 68/12): (…) „W przepisie art. 163 § 2 u.s.p. mowa jest (…) o »przedstawieniu na sesji rady gminy« opinii o zgłoszonych kandydatach, co nawet przy przyjęciu wykładni literalnej nie może być utożsamiane wyłącznie z wystąpieniem przewodniczącego lub upoważnionego członka zespołu w czasie trwania sesji. Użyty przez ustawodawcę wyraz »przedstawić – przedstawiać« oznacza bowiem »zapoznać (zapoznawać) kogoś z czymś; dać (dawać komuś do obejrzenia, do akceptacji itp.; pokazać (pokazywać), w celu zaznajomienia kogoś z czymś; podać (podawać) do wiadomości; okazać (okazywać); przedłożyć (przedkładać), zaprezentować (prezentować) – np. przedstawić komuś plany, projekty; przedstawić swoje warunki, swoją opinię, swój punkt widzenia, własne zdanie na jakiś temat«. (por. »Uniwersalny słownik języka polskiego« pod red. prof. Stanisława Dubisza, tom 3, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 652). Ponadto, dokonując wykładni celowościowej, nie można nie dostrzegać, że celem analizowanego przepisu jest zapewnienie zapoznania radnych z kandydaturami na ławników i wyrażenie stanowiska odnośnie do spełniania przez zgłoszonych kandydatów wymogów przewidzianych w przepisach u.s.p. W tym zakresie zadaniem zespołu jest dokonanie analizy zgromadzonej dokumentacji zarówno pod względem formalnym, czyli kompletności wniosków w świetle art. 162 § 2 u.s.p., jak i merytorycznym – pod kątem spełnienia przesłanek do kandydowania tak pozytywnych, określonych w art. 158 § 1, jak i negatywnych, wynikających z art. 159 u.s.p., a następnie wyrażenie stanowiska w formie opinii. Dokument ten, albo wnioski w nim zawarte powinny dotrzeć do wiadomości radnych na sesji, przed przystąpieniem do głosowania, gdyż – jak słusznie zauważył organ nadzoru – ustalenia zespołu opiniującego mają decydujący wpływ na wyłonienie osób orzekających w sądach powszechnych. Wyznaczony przez ustawodawcę cel zostanie zatem osiągnięty zarówno wówczas, gdy treść opinii zespołu zostanie odczytana na sesji rady, jak i wówczas, gdy na sesji przedłożony zostanie każdemu z radnych tekst opinii (…)”.  (Por. wyrok NSA wydany w trybie kasacji, z 6 września 2012 r., II OSK 1844/12).

 

 

Trudno uznać, aby wolą ustawodawcy było to, aby w procesie rekrutacji ławników (osób sprawujących władzę sądowniczą) czynny udział brały partie polityczne będące organizacjami, których celem jest zdobycie władzy ustawodawczej i wykonawczej. Przyjęcie odmiennego założenia mogłoby prowadzić do podważenia konstytucyjnej zasady trójpodziału władzy.

 

Pułapka szesnasta – brak procedury wyborów

Wybór ławników (…) odbywa się na sesji rady (…), w terminie umożliwiającym przesłanie prezesom właściwych sądów do końca października uchwały rady gminy stwierdzającej wybór (listę wybranych ławników) wraz ze zgłoszeniami i załączonymi do nich dokumentami.

 

Prawidłowe dokonanie wyboru ławników wymaga zgodnego z ustawą, u.s.g. oraz ze statutem gminy zwołania i procedowania na sesji rady. Przeprowadzenie głosowania tajnego wymaga wcześniejszego ustalenia reguł tego głosowania, chyba że są one w sposób wystarczająco precyzyjny ustalone w statucie gminy. Procedura wyborcza jest determinowana liczbą kandydatów i liczbą wybieranych ławników do poszczególnych sądów.

 

Ustalenie reguł wyboru ławników na sesji rady gminy może i powinno polegać na przygotowaniu odpowiedniego regulaminu głosowania. Wyrok WSA w Gliwicach z 1 marca 2012 r. (III SA/Gl 204/12): „(…) Wybory przygotowują gminy jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej. Zdaniem Sądu ze sformułowania »wybory przygotowują« wynika, że ustawodawca, (…), objął nim nie tylko sam akt wyboru, ale także inne działania, jakie okażą się konieczne dla jego przeprowadzenia. Może to być również uchwalenie regulaminu tych wyborów pod warunkiem, że jego treść nie narusza powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Skoro zaś uchwalenie przedmiotowego regulaminu mieści się w granicach upoważnienia ustawowego, wynikającego z powołanego przepisu ustawy (…), to tym samym nie narusza art. 7 Konstytucji RP stanowiącego, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. (…) należy (…) zauważyć, że uchwalony przez Radę regulamin dotyczył tylko kwestii technicznych związanych z przeprowadzeniem wyborów, takich jak ustalenie wzoru karty do głosowania, wprowadzenie wymogu wyposażenia sali, w której odbywa się głosowanie w urządzenie takie jak kabina czy parawan umożliwiające tajne dokonanie wyboru na kartach do głosowania, co – jakkolwiek nie jest przewidziane w ustawie, to – przecież zasługuje na aprobatę, jako że ma na celu zapewnienie tajności wyborów, wreszcie regulował kwestię dodatkowego głosowania w przypadku, gdy równą liczbę głosów otrzymało więcej kandydatów niż liczba miejsc, które należy obsadzić. (…)

 

(…) omawiany regulamin w istocie adresowany jest do tego samego organu, który go uchwalił, (…). Wydaje się wobec tego, że nie mogą naruszać Konstytucji reguły narzucane samemu sobie przez ich autora, w dodatku takie, które w żaden sposób nie rzutują na prawa osób trzecich.

 

(…) nawet gdyby Rada Gminy nie podjęła przedmiotowej uchwały, to przecież ktoś i tak musiałby opracować wzór karty do głosowania, przyjąć formułę głosowania (np. czy oddanie głosu »za« odbywa się poprzez skreślenie nazwisk kandydatów, na których radny nie głosuje, czy poprzez postawienie znaku »X« albo innego przy nazwisku osoby, na którą oddaje swój głos, a może poprzez przyjęcie formuły zastosowanej w przedmiotowej uchwale – poprzez postawnie znaku w jednej z dwóch kratek na »tak« albo na »nie«). Czy działanie polegające na opracowaniu tych zasad przez np. jednoosobowo przez pracownika Biura Rady Urzędu Gminy i ich przyjęcie przez Radę w trybie głosowania, którego wynik stwierdzony byłby jedynie zapisem w protokole obrad Rady byłoby bardziej prawidłowe tylko z tego powodu, że Rada nie podjęłaby wówczas uchwały w formie odrębnego dokumentu? (…)”. (Por. wyrok NSA z 6 września 2012 r. (II OSK 1838/12)).

 

Przygotowując regulamin głosowania należy zwrócić uwagę, że zasady głosowania zależą od tego, czy liczba kandydatów na ławników jest mniejsza lub równa liczbie wybieranych ławników, czy też kandydatów jest więcej niż miejsc. W pierwszym przypadku radni głosują oddając głos za wyborem lub przeciw wyborowi każdego z kandydatów, w drugim dokonują wyboru kandydatów, którzy uzyskali największą liczbę głosów.

 

Wybór ławników do poszczególnych sądów w trybie głosowania tajnego wymaga stwierdzenia przez radę gminy uchwałą. Rada gminy powinna w regulaminie wyborów ławników rozstrzygnąć kwestię, czy uchwała zawierająca imienny wykaz wybranych ławników będzie w sposób formalny przyjmowana przez radę w głosowaniu jawnym, czy też treść tej uchwały zostanie zredagowana w sposób dorozumiany, uwzględniający wynik głosowania tajnego.

 

Pułapka siedemnasta – formalizm czynności wykonywanych po wyborach

Zgodnie z rozporządzeniem, które (mimo braku upoważnienia ustawowego) reguluje sposób postępowania z dokumentami po przeprowadzeniu wyborów, rada gminy przesyła niezwłocznie właściwemu sądowi obok uchwał w sprawie wyboru ławników, ich karty zgłoszenia wraz z załącznikami oraz informacjami uzyskanymi od komendanta wojewódzkiego policji.

 

Kandydat na ławnika, który nie został wybrany, swoje dokumenty zgłoszeniowe powinien odebrać w ciągu 60 dni od dnia przeprowadzenia wyborów. W przypadku nieodebrania dokumentów powinny one zostać protokolarnie zniszczone w ciągu 30 dni przez powołaną w tym celu komisję doraźną rady gminy.

 

*autor opracowania „Wybory ławników sądowych – procedura i przykłady dokumentów z komentarzem”

Podziel się!

Aby dodać komentarz, zaloguj się.