Postępowanie mandatowe uregulowane zostało w ustawie z 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (DzU nr 106, poz. 1148 z późn. zm., dalej kpw) - jako jedno z tzw. postępowań szczególnych. Postępowanie to jest najbardziej uproszczonym trybem postępowania w sprawach o wykroczenia, w którym dominującą rolę odgrywają względy szybkości, sprawności i ekonomiki postępowania. Nie występują w nim zasady skargowości, kontradyktoryjności oraz rozdziału funkcji procesowych, które to cechy są charakterystyczne dla postępowania karnego, gdyż całe postępowanie mandatowe oparte jest na tzw. zasadzie kumulacji tych funkcji w rękach jednego organu.

Przesłanki
Na tle przepisów kpw można wyróżnić dwa rodzaje szczególnych przesłanek stosowania postępowania mandatowego: dodatnie i ujemne. Jako dodatnie przesłanki postępowania mandatowego wymienić należy:
1) popełnienie wykroczenia, które przepisy obejmują tym trybem,
2) brak wątpliwości co do okoliczności wykroczenia i osoby sprawcy (por. art. 97 § 1 kpw), czyli że schwytano sprawcę wykroczenia na gorącym uczynku lub bezpośrednio po popełnieniu wykroczenia,
3) uznanie, że nałożona kara grzywny (w wysokości do 500 zł, a wyjątkowo do 1000 zł - por. art. 96 § 1 kpw) będzie wystarczająca.
Do ujemnych przesłanek postępowania mandatowego należy zaś zaliczyć:
1) wynikający z przepisów prawa obowiązek orzeczenia wobec sprawcy środka karnego,
2) sytuacja, gdy wykroczenie wypełnia zarazem znamiona przestępstwa.
Postępowanie mandatowe uznać należy za postępowanie warunkowe, bowiem może ono być prowadzone tylko pod warunkiem zgody obwinionego, a sprawca wykroczenia ma prawo odmówić przyjęcia mandatu. Na organie wymierzającym grzywnę w drodze mandatu ciąży obowiązek pouczenia sprawcy wykroczenia o prawie odmowy przyjęcia mandatu oraz o tym, że w przypadku takiej odmowy zostanie sporządzony stosowny wniosek o ukaranie do sądu. Charakter postępowania mandatowego sprawia, że w razie przyjęcia mandatu (jego zapłacenia) stanowi prawomocne rozstrzygnięcie i nie może być ono wzruszone w drodze środków zaskarżenia.

Grzywna
W drodze postępowania mandatowego możliwe jest nałożenie grzywny w formie mandatu karnego, przy czym należy zwrócić uwagę, że mandat karny nie należy do sfery orzekania w przedmiocie procesu, lecz jedynie zastępczego rozstrzygania w przedmiocie odpowiedzialności za dane wykroczenia. Mandat w rozumieniu przepisów kpw można uznać za rozstrzygnięcie, takie jak wyrok czy postanowienie wydane przez sąd I instancji.
Grzywna, stosownie do art. 18 ustawy z 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (tekst jednolity: DzU z 2007 r. nr 109, poz. 756 z późn. zm., dalej kodeks wykroczeń) jest - obok aresztu, ograniczenia wolności i nagany - karą za wykroczenie. Wykroczenia stanowią samodzielna grupę czynów zabronionych, należy je wyraźnie oddzielić od przestępstw. Definicję legalną wykroczenia znajdujemy w art. 1 kodeksu wykroczeń, z którego wynika, że odpowiedzialności za wykroczenie podlega ten tylko, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 zł lub nagany. Nie popełnia wykroczenia sprawca czynu, gdy nie można mu przypisać winy w czasie popełnienia danego czynu. Ujmując rzecz bardzo ogólnie, wykroczenia to czyny mniejszej wagi, najczęściej o charakterze porządkowym. Wymierzając grzywnę za wykroczenie, organ wymierza tę karę w granicach przewidzianych w ustawach, oceniając stopień społecznej szkodliwości czynu, bierze także pod uwagę cel kary w zakresie społecznego oddziaływania oraz cele zapobiegawcze i wychowawcze, które chce osiągnąć w stosunku do ukaranego. Pod uwagę brany jest w szczególności rodzaj i rozmiar szkody wyrządzonej wykroczeniem, rodzaj i stopień winy, pobudki, sposób działania, stosunek do pokrzywdzonego, ale też warunki osobiste i majątkowe sprawcy, jego status rodzinny i zachowanie się po dokonaniu wykroczenia. W art. 33 § 3 Kodeksu wykroczeń ustawodawca zawarł przykładowy katalog okoliczności łagodzących, które mogą być brane pod uwagę przez funkcjonariusza nakładającego grzywnę za dane wykroczenie. Przykładami takich okoliczności łagodzących są: działanie sprawcy wykroczenia pod wpływem ciężkich warunków rodzinnych lub osobistych, przyczynienie się lub staranie się sprawcy o przyczynienie się do usunięcia szkodliwych następstw swego czynu. Z kolei w § 4 art. 33 kodeksu wykroczeń zawarty został przykładowy katalog okoliczności obciążających, do których należą m.in.: działanie sprawcy w celu osiągnięcia bezprawnej korzyści majątkowej, chuligański charakter wykroczenia, popełnienie wykroczenia na szkodę osoby bezradnej lub osoby, której sprawca powinien okazać szczególne względy.

Straż gminna
W polskim systemie prawa głównym gospodarzem postępowania mandatowego jest policja, co wynika wprost z art. 95 § 1 kpw, przy czym ustawodawca przewiduje możliwość prowadzenia tego postępowania również przez inne uprawnione organy, jednakże tylko wtedy, gdy przepis szczególny tak stanowi. Na podstawie upoważnienia ustawowego zawartego w § 5 art. 95 kpw prezes Rady Ministrów nadał uprawnienia mandatowe m.in. takim organom, jak:
• Inspekcja Handlowa,
• Inspekcja Ochrony Środowiska,
• Państwowa Inspekcja Sanitarna,
• funkcjonariusze Straży Parku w parkach narodowych.
Przepis art. 95 § 4 kpw upoważnia z kolei właściwych ministrów do określenia stosowania i zakresu trybu mandatowego organom posiadającym z mocy ustawy szczególnej uprawnienia mandatowe, jeżeli sama ta ustawa szczególna nie precyzuje tego zakresu. Z tego m.in. przepisu wywieść można odpowiednie uprawnienie do postępowania mandatowego prowadzonego przez straże gminne.
Uprawnienie dla strażników straży gminnych do nakładania grzywien w drodze mandatu wynika z art. 12 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych (DzU nr 123, poz. 779 z późn. zm.), w związku z powoływanym wyżej art. 95 § 4 kpw Wykaz wykroczeń, za które straż gminna jest uprawniona do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego oraz tryb wydawania upoważnień do podejmowania przez straż gminną tych czynności, zostały określone w rozporządzeniu ministra spraw wewnętrznych administracji z 17 listopada 2003 r. w sprawie wykroczeń, za które strażnicy straży gminnych są uprawnieni do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego (DzU nr 208, poz. 2026). Stosowne upoważnienie do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego wydaje strażnikom, na imienny wniosek komendanta straży gminnej, właściwy wójt (burmistrz, prezydent miasta).
Zakres postępowania mandatowego, które prowadzić mogą straże gminne obejmuje m.in. wykroczenia z ustawy z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości (tekst jednolity: DzU z 2002 r. nr 147, poz. 1231 z późn. zm.), niektóre wykroczenia z zakresu kontroli ruchu drogowego, wykroczenia określone w ustawie z 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (DzU z 1996 r. nr 10, poz. 55 z późn. zm.), wykroczenia z ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (DzU nr 132, poz. 622 z późn. zm.), wykroczenia z ustawy z 22 sierpnia 1997 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (DzU z 2001 r. nr 120, poz. 1298 z późn. zm.) i inne.
Stosownie do art. 100 kpw, grzywna nałożona w drodze mandatu karnego stanowi dochód budżetu państwa (dotyczy to co do zasady mandatów nakładanych przez policję), a gdy nałożył go funkcjonariusz organu podległego władzom jednostki samorządu terytorialnego (np. mandat nałożony przez strażnika straży gminnej) - stanowi dochód tej jednostki samorządu terytorialnego.

Omawiając ogólne zagadnienia dotyczące postępowania mandatowego, warto zwrócić uwagę również na rodzaje występujących mandatów. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, wyróżniamy trzy rodzaje mandatów:
? gotówkowy,
? kredytowany,
? zaoczny.
Mandat gotówkowy wydawany jest ukaranemu po uiszczeniu wyznaczonej kwoty bezpośrednio funkcjonariuszowi, który go nałożył. W myśl aktualnie obowiązujących przepisów, mandatem karnym gotówkowym może być nałożona grzywna jedynie wobec osoby czasowo przebywającej na terytorium Polski lub niemającej tutaj stałego miejsca zamieszkania albo pobytu, staje się prawomocny z chwilą uiszczenia grzywny bezpośrednio do rąk funkcjonariusza.
Mandat kredytowany wydawany jest ukaranemu za potwierdzeniem odbioru, staje się prawomocny z chwilą pokwitowania przez ukaranego jego odbioru. Mandat taki powinien zawierać pouczenie o obowiązku uiszczenia grzywny w terminie 7 dni oraz o skutkach jej nieuiszczenia.
Mandat zaoczny nakładany jest pod nieobecność sprawcy wykroczenia, pod warunkiem wszakże braku jakichkolwiek wątpliwości co do jego osoby. Mandat taki powinien również zawierać wiadomość, gdzie w terminie 7 dni od jego wystawienia sprawca wykroczenia może uiścić grzywnę, oraz informację o skutkach jej nieuiszczenia w terminie.

Powrót do spisu treści