W bardzo wielu przypadkach mandaty karne - zwłaszcza nakładane przez funkcjonariuszy straży gminnych - dotyczą pospolitych wykroczeń (np. spożywania alkoholu czy też palenia papierosów w miejscach niedozwolonych, niezachowania czystości i porządku w gminach, wybryków chuligańskich w czasie imprez masowych itp.). Statystycznie dużo mandatów nakładanych jest na osoby młode, nieposiadające stałego źródła dochodów, często też osoby, które jeśli nawet mają jakiś stały adres zameldowania, w miejscu tym faktycznie nie przebywają. Z tych głównie względów wskaźnik realizacji dochodów i ściągalności należności z tytułu mandatów zdecydowanie odbiega od norm ściągalności - uznawanych za prawidłowe i dopuszczalne - przy innych tytułach dochodów, np. podatkowych. Wobec takiej sytuacji odpowiedzialna za księgowość i windykacje mandatów komórka organizacyjna urzędu gminy musi podejmować działania zmierzające do wszczęcia postępowania egzekucyjnego.

Uiszczenie należności
Ukarany (dłużnik) - tj. osoba fizyczna, która otrzymała i pokwitowała odbiór mandatu karnego, zobowiązana jest uiścić należność z tego tytułu w terminie 7 dni od uprawomocnienia się mandatu (np. pokwitowania odbioru mandatu karnego kredytowanego). Funkcjonariusz nakładający na ukaranego mandat karny zobowiązany jest - stosownie do art. 98 kpw - pouczyć go o terminie i miejscu zapłacenia mandatu. W toku czynności związanych z nakładaniem mandatu funkcjonariusz (np. strażnik straży gminnej) informuje ukaranego, że wpłaty dokonać należy w siedzibie właściwego urzędu gminy (miasta) - jeżeli ten ostatni prowadzi kasę lub też że wpłaty można dokonać na poczcie, w banku prowadzącym rachunek gminy lub innym banku. W praktyce ukarany otrzymuje wraz z mandatem (odcinek C), blankiety wpłat (odcinki A i B) - ze wskazanym numerem rachunku bankowego, na który należy uiścić mandat. W przypadku dokonywania wpłaty w kasie urzędu gminy lub straży gminnej ukarany nie ponosi dodatkowych opłat, natomiast z wpłatą dokonywaną w banku lub na poczcie związane są co do zasady dodatkowe opłaty manipulacyjne.

Organ egzekucyjny
Z uwagi na fakt, iż wpływy z tytułu mandatów nakładanych przez strażników straży gminnych stanowią dochód właściwych gmin (miast), na terenie których utworzono straż gminną, w urzędach tych gmin (miast) zorganizowane powinny być komórki organizacyjne (stanowiska pracy) odpowiedzialne za prowadzenie rachunkowości w tym zakresie oraz windykację nieuiszczonych w terminie mandatów. Stosownie do art. 100 kpw, „ściąganie grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego następuje w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji".
Zasady wszczynania i prowadzenia postępowania egzekucyjnego określone zostały w ustawie z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: DzU z 2005 r. nr 229, poz. 1954 z późn. zm.) - dalej ustawa o postępowaniu egzekucyjnym. Zgodnie z tą ustawą, organem egzekucyjnym jest naczelnik urzędu skarbowego właściwy dla miejsca zamieszkania zobowiązanego (ukaranego) - por. art. 19 § 1 i art. 22 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym. Ta ogólna zasada o właściwości naczelnika urzędu skarbowego jako organu egzekucyjnego ulega ograniczeniu w sytuacji, gdy wierzycielem grzywny nałożonej w drodze mandatu jest organ gminy o statusie tzw. dużego miasta. W myśl art. 19 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, właściwy organ gminy o statusie tzw. dużego miasta jest organem egzekucyjnym uprawnionym do stosowania wszystkich środków egzekucyjnych, z wyjątkiem egzekucji z nieruchomości, w egzekucji administracyjnej należności pieniężnych, dla których ustalania lub określania i pobierania jest właściwy ten organ.
Stanowisko w tym zakresie zajęło również Ministerstwo Finansów, Departament Administracji Podatkowej w piśmie z 24 listopada 2006 r., znak: AP-3/841/959/MK/06/7286, kierowanym do dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi. Z pisma tego wynika m.in. że „jeżeli wierzycielem grzywny nałożonej w drodze mandatu jest organ gminy o statusie tzw. dużego miasta, będzie on jednocześnie organem egzekucyjnym właściwym do egzekucji tych należności". Z treści tego pisma wynika również, że „organ gminy będący równocześnie organem egzekucyjnym, na terenie którego został ujawniony majątek zobowiązanego, zobligowany jest więc do prowadzenia egzekucji administracyjnej omawianych należności we własnym zakresie". Problematyka właściwości organu egzekucyjnego w przypadku egzekucji należności z tytułu grzywien nakładanych w drodze mandatów przez straż gminną była również niedawno przedmiotem sporu kompetencyjnego pomiędzy prezydentem Wrocławia a naczelnikiem urzędu skarbowego. Spór ten rozstrzygnął ostatnio Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu sygn. akt IIFW 2/07. NSA uznał, że w dużym mieście organem kompetentnym do wyegzekwowania grzywny nałożonej mandatem straży miejskiej jest prezydent miasta, a nie naczelnik urzędu skarbowego (Gazeta Prawna nr 53 (2175) z 14-16 marca 2008 „Mandat musi wyegzekwować prezydent miasta"). Praktyka w tym zakresie nie jest jednak jednolita, bowiem nadal część gmin o statusie dużych miast przekazuje tytuły wykonawcze dotyczące należności mandatowych do urzędów skarbowych.

Wszczęcie postępowania
Wszczęcie postępowania egzekucyjnego następuje na podstawie wystawionego przez wierzyciela (odpowiednio: wójta, burmistrza, prezydenta miasta) tytułu wykonawczego, sporządzonego wg ustalonego wzoru. Wzór tytułu wykonawczego określony został - jako załącznik - w rozporządzeniu ministra finansów z 22 listopada 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (DzU nr 137, poz. 1541 z późn. zm.).
Co do zasady egzekucja administracyjna może być wszczęta, jeżeli wierzyciel, po upływie terminu do wykonania przez zobowiązanego obowiązku przesłał mu pisemne upomnienie, zawierające wezwanie do wykonania obowiązku z zagrożeniem skierowania sprawy na drogę postępowania egzekucyjnego, chyba że przepisy szczególne nie przewidują obowiązku wystawiania upomnień przed wystawieniem tytułu wykonawczego (por. art. 15 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym).. Mandaty karne stanowią takie właśnie należności, w odniesieniu, do których postępowanie egzekucyjne może być wszczęte bez uprzedniego doręczenia upomnienia. Wynika to z § 13 pkt 3 lit. a rozporządzenia ministra finansów z 22 listopada 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (DzU nr 137, poz. 1541 z późn. zm.). Z przepisu tego wynika, że postępowanie egzekucyjne może być wszczęte bez uprzedniego doręczenia upomnienia w przypadkach, gdy egzekucja dotyczy należności m.in. z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatu karnego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Tytuł wykonawczy
Egzekucja administracyjna wszelkich należności wszczynana jest na podstawie wystawionego przez wierzyciela tytułu wykonawczego. Wymagania, jakie spełniać musi tytuł wykonawczy, wynikają z art. 27 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym. W myśl tego przepisu, tytuł wykonawczy zawiera:

1) oznaczenie wierzyciela, którym - zgodnie z art. 1a pkt 13 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - jest podmiot uprawniony do żądania wykonania obowiązku. Wierzycielem jest więc organ I instancji właściwy do ustalenia lub określenia obowiązków. W przypadku jednostek samorządu terytorialnego organem takim jest wójt, burmistrz, prezydent miasta. Niestety, dość często popełnianym błędem jest umieszczanie na tytule wykonawczym, w polu przeznaczonym na oznaczenie wierzyciela, pieczątki nagłówkowej z nazwą urzędu gminy. W takim przypadku organ egzekucyjny - zgodnie z art. 29 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym - nie przystępuje do egzekucji, zwracając tytuł wierzycielowi;
2) wskazanie imienia i nazwiska lub firmy zobowiązanego (definicję zobowiązanego zawiera art. 1a pkt 20 ustawy) i jego adresu, a także określenie zatrudniającego go pracodawcy i jego adresu, jeżeli wierzyciel posiada taką informację;
3) treść podlegającego egzekucji obowiązku, jego podstawę prawną oraz stwierdzenie, że obowiązek jest wymagalny, a w przypadku egzekucji należności pieniężnej - także określenie jej wysokości, terminu, od którego nalicza się odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie oraz rodzaju i stawek tych odsetek. Podanie podstawy prawnej obowiązku może polegać na:
- w przypadku obowiązku wynikającego wprost z przepisów prawa - podaniu nazwy aktu prawnego,
- w przypadku obowiązku wynikającego z decyzji lub postanowienia - wskazaniu tego orzeczenia.
W odniesieniu do podstawy prawnej mamy do czynienia z niejednolitym orzecznictwem sądów administracyjnych, które wskazują, iż z jednej strony w przypadku wydania decyzji (postanowienia) stanowi ona podstawę prawną, inne wskazują na zasadność powołania zarówno przepisu prawa, jak i decyzji;
4) wskazanie zabezpieczenia należności pieniężnej hipoteką przymusową albo przez ustanowienie zastawu skarbowego lub rejestrowego lub zastawu nieujawnionego w żadnym rejestrze, ze wskazaniem terminów powstania tych zabezpieczeń. W przypadku ustanowienia zabezpieczenia polegającego na ustanowieniu hipoteki przymusowej, zastawu skarbowego lub rejestrowego lub innego nieujawnionego należy w polu 46 zakreślić odpowiedni kwadrat, określając termin powstania zabezpieczenia;
5) wskazanie podstawy prawnej pierwszeństwa zaspokojenia należności pieniężnej, jeżeli należność korzysta z tego prawa i prawo to nie wynika z zabezpieczenia należności pieniężnej. W polu 47 należy wskazać podstawę prawną pierwszeństwa w zaspokojeniu należności pieniężnej. Kolejność zaspokajania wierzytelności reguluje art. 115 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym. I tak między innymi:
- koszty egzekucyjne i koszty upomnienia - zaspokajane są w pierwszej kolejności,
- podatki i inne należności, do których stosuje się przepisy działu III ordynacji podatkowej wraz z odsetkami - zaspokajane są w czwartej kolejnośći,
- inne należności, w tym m.in. z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych - zaspokajane są w ostatniej (szóstej) kolejności.
6) wskazanie podstawy prawnej prowadzenia egzekucji administracyjnej. Podstawę prawną prowadzenia egzekucji zawierają art. 2-3a ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W szczególności art. 2 § 1 pkt 5 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym wskazuje, że egzekucji administracyjnej podlegają należności pieniężne przekazane do egzekucji administracyjnej na podstawie innych ustaw. W tym miejscu przypomnieć należy, że stosownie do art. 100 kpw, „ściąganie grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego następuje w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji";
7) datę wystawienia tytułu, podpis z podaniem imienia, nazwiska i stanowiska służbowego podpisującego oraz odcisk pieczęci wierzyciela;
8) pouczenie zobowiązanego o skutkach niezawiadomienia organu egzekucyjnego o zmianie miejsca pobytu;
9) pouczenie zobowiązanego o przysługującym mu w terminie 7 dni prawie zgłoszenia do organu egzekucyjnego zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego;
10) klauzulę organu egzekucyjnego o skierowaniu tytułu do egzekucji administracyjnej;
11) wskazanie środków egzekucyjnych stosowanych w egzekucji należności pieniężnych.

Dowody doręczenia
Ponadto do tytułu wykonawczego wierzyciel dołącza dowód doręczenia upomnienia, a jeżeli doręczenie upomnienia nie było wymagane, podaje w tytule wykonawczym podstawę prawną braku tego obowiązku. Omawiane w niniejszym opracowaniu należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych stanowią przykład takich właśnie należności, w odniesieniu do których postępowanie egzekucyjne może być wszczęte bez uprzedniego doręczenia upomnienia, tak więc do tytułów wykonawczych wystawianych w celu wyegzekwowania mandatu upomnienie nie będzie dołączane, natomiast w polu 50 tytułu wykonawczego wskazać należy podstawę prawną braku takiego obowiązku, tj. § 13 pkt 3 lit. a rozporządzenia ministra finansów z 22 listopada 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (DzU nr 137, poz. 1541 z późn. zm.). Tytuły wykonawcze przesyła się do właściwego organu egzekucyjnego wraz z dwoma egzemplarzami ewidencji, z których jeden pozostaje w organie egzekucyjnym, drugi zaś po potwierdzeniu przez ten organ zwracany jest wierzycielowi.

Odcinek D mandatu
Stosowana przez niektóre urzędy gmin (miast) praktyka wystawiania tytułów wykonawczych wskazuje, że dołączają one do tytułów wykonawczych odcinki D mandatów karnych, co może wynikać z faktu, iż na tym właśnie odcinku mandatu zamieszczona jest informacja o treści: „Odcinek D - dla organu egzekucyjnego". Taki obowiązek nie wynika ani też nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w której enumeratywnie (art. 27) wymieniono elementy tytułu wykonawczego. Jednocześnie braki lub nieprawidłowość w tym zakresie, stosownie do art. 33 pkt 10 wyżej wymienionej ustawy, mogą być podstawą do zgłoszenia zarzutów przez zobowiązanego, a w dalszej kolejności mogą doprowadzić do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Powyższe braki lub nieprawidłowość mogą również stanowić dla organu egzekucyjnego podstawę do zwrotu tytułu egzekucyjnego. Stosownie bowiem do art. 29 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, jeżeli tytuł wykonawczy nie spełnia wymogów określonych w art. 27 § 1 i 2, organ egzekucyjny nie przystępuje do egzekucji, zwracając tytuł wierzycielowi. Należy jednak podkreślić, że zwrotu tytułu wykonawczego wierzycielowi organ egzekucyjny dokonuje w formie postanowienia, na które wierzycielowi niebędącemu jednocześnie organem egzekucyjnym przysługuje zażalenie. Nieprawidłowa jest więc praktyka stosowana przez niektóre organy egzekucyjne, polegająca na dokonywaniu zwrotu tytułu za pismem przewodnim, gdyż takie działanie uniemożliwia instancyjną kontrolę czynności.
Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że urzędy gmin (miast), które dołączają odcinki D mandatów karnych do tytułów wykonawczych pozbawiają się dokumentu będącego na gruncie przepisów o rachunkowości dowodem księgowym, stanowiącym jednocześnie podstawę przypisania należności na karcie kontowej zobowiązanego, tj. osoby ukaranej mandatem. Ewentualne sporządzanie kserokopii mandatów i załączanie ich do tytułów w formie dokumentów potwierdzonych za zgodność z oryginałem (z taką praktyką też można spotkać się w niektórych urzędach gmin) wydaje się - wobec braku takiego ustawowego obowiązku - działaniem zbędnym, generującym niepotrzebny i nieuzasadniony nakład pracy.

Powrót do spisu treści