Najlepiej aby wskaźnik ściągalności mandatów stanowił 100 proc., tj. był równy kwocie stanowiącej sumę kwot wynikających z wszystkich nałożonych mandatów. W kontekście skuteczności i efektywności działań związanych z windykacją mandatów ważną rolę odgrywa również sfera wydatków (kosztów) niezbędnych na zadanie. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na brzmienie art. 35 ust. 2 i 3 ustawy z 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (DzU nr 249, poz. 2104 z późn. zm.). Z przepisu tego wynika, że jednostki sektora finansów publicznych (taką jest m.in. urząd gminy/miasta) dokonują wydatków zgodnie z przepisami dotyczącymi poszczególnych rodzajów wydatków. Wydatki publiczne powinny być dokonywane:
1) w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasady uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów,
2) w sposób umożliwiający terminową realizację zadań,
3) w wysokości i terminach wynikających z wcześniej zaciągniętych zobowiązań.
Na gruncie przywołanych przepisów zauważyć należy, że wszelkie wydatki urzędu gminy (miasta) związane z egzekucją grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych mogą być dokonywane z uwzględnieniem zasad przewidzianych dla wydatków publicznych, a określonych w ustawie o finansach publicznych. Tak więc przed podjęciem decyzji o dokonaniu wydatku budżetowego, tj. przed zapłatą organowi egzekucyjnemu kosztów postępowania, odpowiedzialny pracownik urzędu gminy musi przeanalizować zasadność obciążenia kosztami, w szczególności sprawdzić, czy należna z tytułu mandatu kwota wpłynęła na rachunek oraz czy koszty zostały prawidłowo naliczone. Z tego m.in. względu znajomość zagadnień dotyczących możliwości obciążania wierzyciela - którym w odniesieniu do należności z tytułu mandatów jest odpowiednio wójt, burmistrz, prezydent miasta - wydaje się bardzo istotna.

Koszty postępowania
Wszczęcie postępowania egzekucyjnego w przypadku braku dobrowolnego uiszczenia kwoty nałożonej mandatem karnym pociąga za sobą dodatkowe koszty postępowania egzekucyjnego.

Koszty postępowania egzekucyjnego obejmują:
1) opłaty za czynności egzekucyjne, stanowiące w istocie zryczałtowane wynagrodzenie dla organu egzekucyjnego za dokonanie określonych czynności. Zostały one uregulowane w art. 64 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, obejmują należności ustalone kwotowo lub procentowo, w zależności od czynności, za które są pobierane w postępowaniu w zakresie egzekucji należności pieniężnych. Przykładowo: poborca skarbowy za pobranie pieniędzy na miejscu u zobowiązanego pobierze dodatkowo 5 proc. kwoty pobranej należności, nie mniej jednak niż 2 zł 50 gr, zaś zajęcie kwoty należności na rachunku bankowym to dodatkowy koszt dla zobowiązanego w wysokości 5 proc. kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr;
2) wydatki egzekucyjne, czyli kwoty, jakie organ egzekucyjny wydatkowuje z własnych środków w związku z podejmowanymi czynnościami egzekucyjnymi. Otwarty katalog wydatków egzekucyjnych zawarty został w art. 64b ustawy o postępowaniu egzekucyjnym. Są to w szczególności: opłaty za przejazdy i delegacje poborcy, ogłoszenia w prasie, sporządzanie dokumentów, koszty uzyskania informacji o majątku dłużnika, koszty zastosowania przymusu bezpośredniego i inne. Wysokość tych wydatków powinna być udokumentowana, np. rachunkami, fakturami VAT wystawionymi przez podmioty świadczące odpowiednie usługi na rzecz organu egzekucyjnego;
3) opłatę komorniczą, która zdefiniowana została w art. 1a pkt 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym. W myśl tego przepisu, przez opłatę komorniczą rozumie się opłatę wynoszącą 5 proc. kwot przekazanych wierzycielowi przez organ egzekucyjny lub przekazanych wierzycielowi przez zobowiązanego w wyniku zastosowania środków egzekucyjnych.

Co do zasady koszty postępowania egzekucyjnego obciążają zobowiązanego (tj. osobę, na którą mandat nałożono), od którego egzekwowana jest zaległość. Zasada ta znajduje swoje umocowanie w art. 64c § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, zaś uzasadnieniem dla takiego właśnie uregulowania tego zagadnienia jest fakt, że konieczność prowadzenia egzekucji administracyjnej związana jest z uchylaniem się zobowiązanego od dobrowolnego uregulowania ciążących na nim obowiązków, a więc jest przez niego zawiniona. Zgodnie z wyrokiem NSA z 20 kwietnia 1999 r. (sygn. akt I S.A./Łd 1020/97, WWW.podatki.pl z 28.05.2007), stronę obciążają bowiem te koszty postępowania, które wynikły z jej winy.

Wyjątek od zasady
W przywołanym wyżej art. 64c § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, ustawodawca zawarł jednak zastrzeżenie - odstępstwo od ogólnej zasady ponoszenia kosztów przez zobowiązanego - w myśl którego, w określonych sytuacjach, koszty egzekucyjne poniesie wierzyciel. Stosownie do art. 64c § 2 analizowanej ustawy, jeżeli tytuł wykonawczy zawiera wady uniemożliwiające przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego, które nie mogły być znane organowi egzekucyjnemu w chwili skierowania tego tytułu do egzekucji, wierzyciel niebędący jednocześnie organem egzekucyjnym obowiązany jest uiścić, tytułem zwrotu wydatków poniesionych przez organ egzekucyjny, kwotę wynoszącą 3 zł 40 gr (por. art. 64c § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym). Opłata ta nie jest kosztem egzekucyjnym sensu stricto, gdyż z samej definicji jest nakładana na wierzyciela, kiedy do egzekucji w ogóle nie doszło. Organ egzekucyjny, nakładając tą opłatę, winien wskazać wady tytułu wykonawczego, które nie mogły być mu znane w chwili skierowania tego tytułu do egzekucji.
Drugie zastrzeżenie zawarte zostało w art. 64c § 3 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, a wynika z niego, że jeżeli po pobraniu od zobowiązanego należności z tytułu kosztów egzekucyjnych okaże się, że wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem, należności te, wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi, organ egzekucyjny zwraca zobowiązanemu, a jeżeli niezgodne z prawem wszczęcie i prowadzenie egzekucji spowodował wierzyciel, obciąża nimi wierzyciela.
Trzecim przypadkiem, w którym to wierzyciel będzie pokrywał koszty egzekucyjne, jest taka sytuacja, gdzie koszty te nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego (art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym). Zastosowanie tego przepisu będzie miało miejsce wówczas, gdy w toku postępowania egzekucyjnego nastąpi takie zubożenie zobowiązanego, że nie będzie faktycznej możliwości ściągnięcia od niego kosztów egzekucyjnych, ale także wówczas, gdy koszty egzekucyjne są ściągalne od zobowiązanego, ale wierzyciel odstąpił od egzekucji (wyrok NSA z 25 listopada 2005 r., FSK 2659/04, Palestra 2006/3-4/239). Najczęściej obciążenie wierzyciela nieściągalnymi od dłużnika kosztami następuje, gdy postępowanie egzekucyjne zostaje umorzone na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, tj. w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W trybie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym organ egzekucyjny wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, które - jak wykazuje praktyka - zawiera w uzasadnieniu jedynie przywołaną treść tego przepisu. Obroną wierzyciela przed ponoszeniem kosztów egzekucyjnych w takim przypadku może być m.in. wykazanie, iż zobowiązany posiada majątek, z którego można ściągnąć koszty egzekucyjne lub też wykazanie, że organ egzekucyjny przez swoją opieszałość lub bezczynność ponosi winę za nieskuteczność egzekucji. W praktyce trudno jest jednak zarzuty opieszałości czy bezczynności udowodnić. Skuteczny natomiast może być np. zarzut braku protokołu o stanie majątkowym czy też lakonicznie sporządzony protokół, w którym dane o stanie majątkowym spisane zostały tylko na podstawie oświadczenia zobowiązanego i nie zostały w żaden sposób udokumentowane i zweryfikowane przez organ egzekucyjny.

Postanowienie w sprawie kosztów
Stosownie do art. 64c § 7, organ egzekucyjny zobowiązany jest wydać z urzędu postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych w każdym przypadku, gdy obciążają one wierzyciela. Na postanowienie to przysługuje zażalenie. Postanowienie w sprawie kosztów może być wydane dopiero po zaprzestaniu wykonywania czynności egzekucyjnych, tj. wówczas, gdy można ustalić ich wysokość. Właśnie to postanowienie stanowić będzie dla urzędu gminy/miasta - działającego w imieniu i na rzecz wierzyciela - podstawę do dokonania płatności z tytułu kosztów egzekucyjnych. W postanowieniu w sprawie kosztów egzekucyjnych organ egzekucyjny powinien wskazać zarówno formalne, jak i merytoryczne podstawy rozstrzygnięcia oraz wskazać źródła kosztów, podstawę naliczenia i ich wielkość. Wierzyciel w każdym przypadku ma prawo zweryfikować zasadność naliczenia oraz prawidłowość naliczenia poszczególnych składników kosztów. Prawidłowo wystawione postanowienie o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego powinno więc zawierać wskazanie konkretnych czynności egzekucyjnych, które zostały wykonane przez organ egzekucyjny, wraz z datą ich dokonania. Przez czynność egzekucyjną rozumie się - zgodnie z art. 1a pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym - wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego. Jako przykłady czynności egzekucyjnych można wymienić: doręczenie odpisu tytułu wykonawczego, sporządzanie protokołu o stanie majątkowym, relacja poborcy skarbowego o niemożności dokonania czynności egzekucyjnych.
Z punktu widzenia przepisów o rachunkowości postanowienie o obciążeniu kosztami egzekucyjnymi stanowi dokument księgowy (dowód źródłowy) stanowiący z jednej strony podstawę do ujęcia wydatku (kosztów egzekucyjnych) w księgach rachunkowych urzędu, z drugiej zaś jest dokumentem, na podstawie którego następuje zapłata należności (kosztów egzekucyjnych) na rzecz organu egzekucyjnego.

Umorzenie kosztów
Kończąc omawianie tematyki związanej z rozliczaniem się wierzyciela z organem egzekucyjnym, warto wspomnieć również o możliwości umorzenia kosztów egzekucyjnych na wniosek wierzyciela, co w aspekcie racjonalnego wydatkowania środków publicznych na pokrycie tych kosztów wydaje się bardzo istotne. Enumeratywne wyliczenie przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych zawarte zostało w art. 64e § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym. Zauważyć przy tym należy, że ustawodawca zawarł w tym przepisie, że koszty egzekucyjne „mogą" być umorzone, co skłania do stwierdzenia, że postępowanie w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych ma charakter uznaniowy, a nie związany. Istota uznaniowego charakteru rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych oznacza de facto, że ewentualna odmowa umorzenia nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki umorzenia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca (por. wyrok NSA z 13 stycznia 1998 r., sygn. akt I S.A./Łd 1811/96, Lex Polonica). Organ egzekucyjny może bowiem odmówić umorzenia kosztów, mimo wystąpienia przesłanek do ich umorzenia. Zgodnie z przywołanym wyżej przepisem art. 64e § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli:
1) stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej,
2) za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny,
3) ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne.
Stosownie do § 3 art. 64e ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, koszty powstałe w egzekucji należności pieniężnych, które są nieściągalne od zobowiązanego, mogą być umorzone, jeżeli obciążenie wierzyciela obowiązkiem uiszczenia tych kosztów byłoby gospodarczo nieuzasadnione. Inicjatorem ewentualnego postępowania o umorzenie kosztów egzekucyjnych może być wierzyciel (odpowiednio: wójt, burmistrz, prezydent miasta), który w złożonym wniosku wykaże, że za umorzeniem kosztów przemawia ważny interes publiczny. Umorzenie kosztów może nastąpić zarówno na wniosek, jak i z urzędu. Koszty egzekucyjne mogą być umorzone przez organ egzekucyjny w formie postanowienia, przy czym umarzanie kosztów egzekucyjnych jest przedmiotem odrębnego postępowania od ustalenia i obciążenia kosztami czy to zobowiązanego, czy wierzyciela. W orzecznictwie NSA dostrzega się, że umorzenie kosztów egzekucyjnych ma charakter fakultatywny (por. wyrok NSA z 30 stycznia 1997 r., sygn. akt I S.A./Wr 1210/96, niepublikowany). W obowiązującej ustawie o postępowaniu egzekucyjnym ustawodawca nie przewidział żadnych przesłanek, których wystąpienie obligowałoby organ egzekucyjny do umorzenia kosztów egzekucyjnych.

Powrót do spisu treści