Zgodnie z ustawą o gospodarce komunalnej, gminy mogą prowadzić działalność gospodarczą, w szczególności w formie zakładów budżetowych lub spółek prawa handlowego. Aktualnie ponad 50 proc. firm komunalnych to właśnie spółki kapitałowe. W spółkach z udziałem gmin obowiązkowo muszą działać rady nadzorcze, a przedstawiciele gmin w radach muszą się legitymować egzaminem zdanym przed komisją w Ministerstwie Skarbu Państwa.

Kompetencje
Rada nadzorcza to kluczowy organ spółki kapitałowej, która sprawuje stały nadzór nad jej działalnością we wszystkich dziedzinach funkcjonowania. Do szczególnych obowiązków rady należy ocena sprawozdania zarządu spółki z działalności oraz sprawozdania finansowego za ubiegły rok, zarówno w zakresie ich zgodności z księgami i dokumentami, jak i ze stanem faktycznym oraz wniosków zarządu dotyczących podziału zysków albo pokrycia strat, a także składanie zgromadzeniu wspólników corocznego pisemnego sprawozdania z wyników tej oceny.
Nowelizacja ustawy o rachunkowości przewiduje, że od 1 stycznia 2009 r. członkowie rad nadzorczych będą bezpośrednio odpowiadać za prawidłowość sprawozdań finansowych przez złożenie zapewnienia, że sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie z działalności spełniły wymagania przewidziane w ustawie o rachunkowości.
Umowa spółki może rozszerzyć uprawnienia rady nadzorczej, a w szczególności stanowić, że zarząd spółki obowiązany jest uzyskać zgodę rady przed dokonaniem oznaczonych w umowie spółki czynności, jak np. zaciągnięcie określonego kredytu, sprzedaż niektórych aktywów, wystawienie weksla itp.
Ustawa o gospodarce komunalnej przyznaje radom nadzorczym spółek z udziałem gmin prawo powoływania i odwoływana członków zarządu, co dodatkowo podnosi znaczenie rad.

Kto może być członkiem rady?
Należyty skład rady nadzorczej może wpływać na efektywność i poprawność działania spółki, stąd szczególnej doniosłości nabiera sprawa trybu wyboru członków rady i kręgu osób, które mogą być do rady wybrane. Z kodeksu spółek handlowych wynika, że nie mogą być członkami rad nadzorczych: członek zarządu spółki, prokurent, likwidator, kierownik oddziału lub zakładu, zatrudniony w spółce główny księgowy, radca prawny lub adwokat oraz osoby, które podlegają bezpośrednio członkowi zarządu albo likwidatorowi.
Z przepisów samorządowych wynika natomiast, że nie mogą być członkami rad nadzorczych z udziałem gmin radni i członkowie ich rodzin. Również członkowie gminnych organów wykonawczych: burmistrzowie, ich zastępcy, skarbnicy, sekretarze, kierownicy jednostek organizacyjnych gmin oraz osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu burmistrza nie mogą być członkami rad, chyba że zostały zgłoszone przez gminę do objęcia takiej funkcji w spółce.

Powoływanie
W naszym systemie prawnym nie ma przepisów powszechnie obowiązujących, które regulowałyby zasady i tryb powoływania członków rad nadzorczych spółek z udziałem gmin. Zarządzenie nr 45 ministra Skarbu Państwa z 6 grudnia 2007 r. w sprawie zasad i trybu doboru kandydatów do składu rad nadzorczych spółek handlowych z udziałem Skarbu Państwa oraz rad nadzorczych innych podmiotów prawnych nadzorowanych przez ministra Skarbu Państwa, nie obowiązuje sektora samorządowego. Zarządzenie przewiduje wybór kandydatów w trybie publicznego postępowania kwalifikacyjnego, co nie obejmuje jednak przypadków, w których do rady nadzorczej wskazywana jest osoba zatrudniona w Ministerstwie Skarbu Państwa.
W praktyce gminnej kandydatów na członków rad nadzorczych reprezentujących gminę zgłasza burmistrz spośród posiadających uprawnienia (w tym zdany egzamin przed komisją MSP), czy to pracowników gminy, czy rewidentów, radców prawnych lub adwokatów, czy innych fachowców branżowych, finansowych lub organizacyjnych. Nie ma przeszkód prawnych, by burmistrz zgłosił swoją osobę, jeżeli jest to uzasadnione istotnym znaczeniem spółki dla rozwoju i pozycji gminy.
W zdecydowanej większości przypadków w kraju burmistrzowie dokonują samodzielnego wyboru, rzadko stosowane są procedury konkursowe. Praktyka oparta na indywidualnych wyborach burmistrzów, spośród osób zatrudnionych w jednostkach gminnych, w tym samych burmistrzów oraz innych uznanych fachowców, bez postępowań konkursowych, bywa krytykowana przez lokalne media oraz kręgi opozycyjne wobec aktualnych organów wykonawczych gmin, domagające się stosowania w tym względzie przez analogię zarządzenia nr 45 MSP. Krytyka ta wydaje się być nieuzasadniona i to przynajmniej z kilku powodów. Zarządzenie nr 45 MSP również dopuszcza wskazywanie kandydatów spośród pracowników ministerstwa bez konkursu. Wysocy funkcjonariusze ministerstwa również są członkami rad nadzorczych spółek z udziałem Skarbu Państwa. W stosunku do innych kandydatów na członków rad nadzorczych zarządzenie przewiduje bardzo krótki siedmiodniowy czas (od ukazania się internetowego ogłoszenia do wpłynięcia zgłoszenia w formie pisemnej do MSP) na zgłoszenie kandydatury, co rodzi podejrzenia, że zgłoszenia dokonują osoby lepiej poinformowane. Ministerialne zarządzenie, podobnie jak jego system szkolenia i egzaminowania kandydatów na członków rad nadzorczych, nie uwzględnia w ogóle specyfikacji spółek użyteczności publicznej. Dlatego trudno oczekiwać, że wśród zgłoszonych do ewentualnego konkursu znajdą się specjaliści gospodarki komunalnej - dziedziny, w której ekonomia miesza się z problemami społecznymi. Jedyną prawdziwą szkołą w sprawach gospodarki komunalnej jest praca lub działalność w samorządzie, urzędzie lub firmie komunalnej, co uzasadnia wybór kandydatów do rad spółek komunalnych spośród pracowników samorządowych i komunalnych. Często nader celowe jest pozyskiwanie do rady nadzorczej wybitnego specjalisty w określonej dziedzinie, który może nie chcieć ubiegać się o funkcję poprzez konkurs. To gminom często zależy na obecności pewnych osób w radach nadzorczych spółek, a tryb konkursowy te zamiary mógłby zniweczyć. Z podobnych względów uzasadnione jest, aby w radach kluczowych dla miasta spółek zasiadały osoby ze ścisłego kierownictwa wykonawczego gminy. Kto, jeśli nie burmistrzowie, najlepiej znają potrzeby i perspektywy rozwoju gminy, które mogą być realizowane przez najważniejsze spółki. Również w ocenie specjalistów w zakresie zarządzania konkurs nie jest dobrym sposobem rekrutacji do rad nadzorczych, do których powinni trafiać w drodze nominacji uznani na rynku specjaliści z pozycją i nazwiskiem. Tak uważa m.in. Robert Gwiazdowski (Rzeczpospolita 17.01.2008. „Kolejka chętnych do rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa".)
Zgłoszone przez burmistrza osoby są powoływane w skład rady nadzorczej przez zgromadzenie wspólników, chyba że umowa spółki przewiduje inny sposób powoływania lub odwoływania członków rady (np. bezpośrednie powołanie przez burmistrza).
Istotnym zagadnieniem jest sposób wykonywania zadań przez radę nadzorczą i poszczególnych jej członków oraz współpraca tych osób z organem, który zgłosił je do rady nadzorczej, tj. burmistrzem lub komórką organizacyjną w urzędzie ds. nadzoru właścicielskiego.

Powrót do spisu treści