Jednostki pomocnicze gminy (j.pom.gm.) – tworzy rada gminy w drodze uchwały. Katalog j.pom.gm. jest katalogiem otwartym – obok sołectw, dzielnic, osiedli u.s.gm. przewiduje jeszcze inne jednostki pomocnicze, nie przesądzając o ich nazwie. Zgodnie z art. 5 u.s.gm., rada gminy po konsultacji z mieszkańcami lub z ich inicjatywy będzie decydować o potrzebie powołania jednostki pomocniczej. Idea powołania j.pom.gm. wynika z zasady subsydiarności działań administracji, nakazującej wykonywanie określonych spraw i zadań oraz ich rozstrzyganie przez organy znajdujące się najbliżej człowieka – jednostki, której działania te dotyczą.

Zasady tworzenia, łączenia, podziału oraz znoszenia j.pom.gm. określa statut gminy uchwalany przez radę gminy. Również do wyłącznej właściwości rady gminy należy ustalanie zakresu działania jednostek pomocniczych, zasad przekazywania im składników mienia do korzystania oraz zasad przekazywania środków budżetowych na realizację zadań przez te jednostki.

Statut. Organizację i zakres działania jednostki pomocniczej określa rada gminy odrębnym statutem. Statut taki może przewidzieć powołanie jednostki niższego rzędu w ramach jednostki pomocniczej. U.s.gm. wymienia organy jednostek pomocniczych: organem uchwałodawczym w sołectwie jest zebranie wiejskie, w dzielnicy (osiedlu) – rada; organem wykonawczym w sołectwie jest sołtys, którego działalność wspomaga rada sołecka, organem wykonawczym w dzielnicy (osiedlu) jest zarząd, na czele którego stoi przewodniczący. Zarówno sołtys, jak i przewodniczący zarządu – korzystają z ochrony prawnej przysługującej funkcjonariuszom publicznym. Przewodniczący organu wykonawczego j.pom.gm. ma prawo do udziału w pracach rady gminy, na zasadach określonych przez statut, jednak bez prawa do udziału w głosowaniach. Rada gminy może także ustanowić zasady, na jakich przewodniczącemu organu wykonawczego jednostki pomocniczej będzie przysługiwała dieta oraz zwrot kosztów podróży.

Uprawnienia finansowe. Ustawodawca, podnosząc znaczenie jednostek pomocniczych gminy, utrzymał w sposób niebudzący wątpliwości zasadę jednolitości budżetu gminy. Wyraźnie na to wskazuje art. 51 ust. 3 u.s.gm., stwierdzając, że statut gminy określa uprawnienia j.pom.gm. do prowadzenia gospodarki finansowej, ale w ramach budżetu gminy. Uprawnienia finansowe j.pom.gm. należy rozpatrywać w powiązaniu z odpowiednimi przepisami u.f.p. Oznacza to, że:

a) jednostki pomocnicze gminy mogą mieć wyodrębnione środki finansowe do określonych przez siebie i przyjętych zadań;

b) wyodrębnienie takie może jednak występować tylko w ramach budżetu gminy w części dotyczącej wydatków;

c) zasady takiego wyodrębnienia środków powinny być określone w statucie jednostki pomocniczej w sposób niebudzący wątpliwości;

d) z powyższym wiąże się wymóg przedstawienia w fazie opracowywania projektu budżetu gminy propozycji wykazu własnych zadań w ich ujęciu finansowym i rzeczowym; zadania te po uchwaleniu stają się zadaniami budżetu gminy;