Porozumienie komunalne (p.kom.) – ich istnienie dopuszcza art. 74 u.s.gm., art. 73 u.s.pow. oraz art. 8 ust. 2 u.s.woj. P.kom. zawierane są przez zainteresowane gminy (ustawodawca używa terminu porozumienia międzygminne) (powiaty lub województwa – ustawodawca mówi o porozumieniach) w celu realizowania wspólnych zadań publicznych (najczęściej przekraczających możliwości finansowe i organizacyjne danej j.s.t.). Porozumienia mogą zawierać również miasta na prawach powiatu z gminami. Jednostki te mogą zawierać takie porozumienie w sprawie powierzenia jednej z nich określonych zadań publicznych.

W wyniku porozumienia mogą być realizowane przez gminę przejmującą zarówno zadania własne (obligatoryjne i fakultatywne), jak i zadania zlecone wymienione w art. 8 ust. 1 u.s.gm. Te ostatnie mogą dotyczyć zarówno zadań realizowanych przez gminę na podstawie upoważnienia ustawowego, jak i zadań objętych na podstawie porozumienia z organami administracji rządowej.

W przypadku zadań zleconych z zakresu administracji rządowej, wojewoda – jako organ nadzoru, działając na podstawie art. 85 ust. 2 w związku z art. 95 u.s.gm. – może uniemożliwić wykonywanie tych zadań w drodze porozumienia przez jedną z gmin, uznając takie przekazanie za niecelowe.

Natomiast powiat może zawierać porozumienia z: a) organami administracji rządowej w sprawie wykonywania zadań publicznych z zakresu administracji rządowej (art. 5 ust. 1 u.s.pow.), b) jednostkami lokalnego samorządu terytorialnego gminami (art. 5 ust. 2 u.s.pow.), c) województwem, na którego obszarze znajduje się terytorium powiatu (art. 5 ust. 2 u.s.pow.), d) innymi powiatami (art. 73 ust. 1 u.s.pow.).

Województwo może zawierać porozumienia z innymi województwami lub jednostkami lokalnego samorządu terytorialnego z obszaru województwa.

Ustawa nie przewiduje możliwości występowania po stronie przejmującej zadanie więcej niż jednej gminy (powiatu, województwa). Jednostka samorządowa wykonująca zadania publiczne objęte porozumieniem przejmuje prawa i obowiązki pozostałych podmiotów, związane z powierzonymi im zadaniami., a podmioty te mają obowiązek udziału w kosztach realizacji powierzonego zadania. Przejęcie zadań – związanych z tym praw i obowiązków – następuje z mocy prawa z dniem podpisania p.kom. Porozumienie powinno wyszczególniać przejęte zadania i określać dokładnie koszty wykonywanych zadań (zasady ich liczenia). Dokładne sprecyzowanie tych zasad ma olbrzymie znaczenie w przypadku wykonywania zadań, które z natury rzeczy nie przynoszą dochodów, ale muszą być dofinansowywane ze środków publicznych.

Udział w kosztach zadania powierzonego powinien mieć związek z charakterem zadania i warunkami ekonomicznymi jego realizacji. Jednostce wykonującej zadanie przysługuje roszczenie o pokrycie kosztów ze strony podmiotu będącego odbiorcą świadczenia.

Jednostka samorządowa przejmująca wykonuje zadania nałożone na nią w wyniku p.kom. przy pomocy swoich jednostek organizacyjnych. W zakresie nieuregulowanym treścią p.kom. stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące związków komunalnych. Porozumienia zawarte między stronami mają charakter publicznoprawny, mimo to w niektórych przypadkach mogą wywoływać skutki cywilnoprawne.

„Porozumienia komunalne, o których mowa w art. 74 u.s.gm., nie są umowami prawa cywilnego, ale swoistymi formami publicznoprawnymi. W drodze umów cywilnych (art. 9 ust. 1 ustawy) mogą być przekazywane zadania prywatnoprawne, a nie zadania publicznoprawne, których przekazanie może następować – w ramach współdziałania komunalnego – przez utworzenie związku albo zawarcie porozumienia komunalnego.”. Stanowisko takie NSA zawarł w orzeczeniu z 17.09.1994 r. (sygn. akt. SA/Łd 1906/94), w: ONSA 161/4/1995; glosa Z. Leoński – OSP, nr 3 z 1996 r.).