Radny (r.) – u.s.gm., u.s.pow. i u.s.woj. w sposób jednolity kształtują konstrukcję mandatu radnego. Mandat r. jest to zbiór praw i obowiązków oraz związanej z nimi odpowiedzialności przysługujący r. jako reprezentantowi wspólnoty samorządowej. Mandat r. jest mandatem wolnym, r. nie jest związany instrukcjami (poleceniami) wyborców, nie ma obowiązku składać im sprawozdań ze swojej działalności, a wyborcy nie mają możliwości odwołania go. Jedyną sankcją, jaką mogą zastosować, jest niewybranie w kolejnych wyborach. Radni nie mogą tworzyć sądów koleżeńskich, czy komisji etyki, które wymierzałyby kary poszczególnym radnym.

Wygaśnięcie mandatu następuje wskutek: odmowy złożenia ślubowania, utraty prawa wybieralności lub braku tego prawa w dniu wyborów, pisemnego zrzeczenia się mandatu, śmierci, naruszenia ustawowego zakazu łączenia mandatu r. z wykonywaniem określonych w odrębnych przepisach funkcji lub działalności. Nową przesłanką wygaśnięcia mandatu r. wprowadzoną w tej kadencji jest niezłożenie w terminach, określonych w u.s.gm., u.s.pow. i u.s.woj. oświadczenia o swoim stanie majątkowym, oświadczenia o działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka, oświadczenia o umowach cywilnoprawnych zawartych przez małżonka lub informacji o zatrudnieniu, rozpoczęciu świadczenia pracy lub wykonywania czynności zarobkowych albo zmianie stanowiska małżonka. Wygaśnięcie mandatu stwierdza rada gminy (powiatu) lub sejmik województwa w drodze uchwały, najpóźniej w 3 miesiące od wystąpienia przyczyny wygaśnięcia mandatu. Od uchwały rady o wygaśnięciu mandatu r. z powodu utraty prawa wybieralności lub braku tego prawa w dniu wyborów, r. przysługuje odwołanie do właściwego sądu okręgowego w terminie 7 dni od dnia jej doręczenia. Wygaśnięcie mandatu następuje z dniem wydania przez sąd orzeczenia oddalającego odwołanie. Uchwała rady gminy ma charakter deklaratoryjny, tzn. stwierdza ona wygaśnięcie mandatu, które nastąpiło w związku z zaistnieniem ww. okoliczności. Oznacza to, iż mandat nie wygasa z chwilą podjęcia uchwały, lecz nastąpienia zdarzenia przewidzianego przez przepisy prawa, z wyjątkiem sytuacji, gdy r. składa odwołanie do sądu w opisanym powyżej przypadku. W sytuacji, gdy organ uchwałodawczy j.s.t. nie podejmuje wymaganej prawem uchwały, wojewoda wzywa go do jej podjęcia w terminie 30 dni. W razie bezskutecznego upływu tego terminu wojewoda, po powiadomieniu ministra właściwego do spraw administracji publicznej, wydaje zarządzenie zastępcze. Wywołuje ono takie skutki, jak uchwała ww. organów.

Obowiązki – r. powinien kierować się dobrem wspólnoty samorządowej, którą reprezentuje. Powinien utrzymywać więź z mieszkańcami i ich organizacjami, przyjmować ich postulaty i przekazywać je organom j.s.t. do rozpatrzenia. Zobowiązany jest ponadto do brania udziału w pracach rady gminy (powiatu), sejmiku województwa i jej komisji.

R. zobowiązany jest składać oświadczenia o stanie majątkowym, inne oświadczenia i informacje oraz przestrzegać prawa, w tym nie naruszać przepisów antykorupcyjnych.

Uprawnienia – z racji wykonywanej funkcji r. przysługuje ochrona prawna przewidziana dla funkcjonariuszy publicznych. Ochronie podlega również stosunek pracy r. – jego rozwiązanie wymaga uprzedniej zgody rady gminy (powiatu) lub sejmiku województwa, której r. jest członkiem. Mają one obowiązek odmówić zgody, jeżeli podstawą rozwiązania są zdarzenia związane z wykonywaniem mandatu. Ponadto pracodawca ma obowiązek zwolnić r. od pracy zawodowej w celu umożliwienia mu brania udziału w pracach organów j.s.t., w której sprawuje mandat. Za okres zwolnienia z pracy r. nie ma prawa do wynagrodzenia. R. ma prawo do diety, jeśli rada gminy (powiatu) lub sejmik województwa, którego jest członkiem, tak postanowi. Dieta jest to rekompensata za czas pracy lub czas wolny poświęcony na udział w sesji rady gminy (powiatu) lub sejmiku województwa. Rada gminy (powiatu) lub sejmik województwa decydują o wysokości diet. Z tym tylko zastrzeżeniem, że dieta r. nie może przekroczyć w ciągu miesiąca łącznie półtorakrotności kwoty bazowej określonej w ustawie budżetowej dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe na podstawie przepisów ustawy z 23 grudnia 1999 r. o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych ustaw. W przypadku gmin i powiatów jest to maksymalna wysokość diety. Ulega ona zmniejszeniu w jednostkach o mniejszej liczbie mieszkańców. Dieta nie przysługuje r. pełniącemu odpłatnie funkcję członka zarządu w j.s.t., w której uzyskał mandat. Radny korzysta z prawa do informacji publicznej, także przetworzonej (patrz: Prawo do informacji publicznej) na ogólnych zasadach. Radny, w związku z wykonywaniem mandatu, ma prawo dostępu do: dowodów księgowych i dokumentów inwentaryzacyjnych, z zachowaniem przepisów o rachunkowości oraz ochrony danych; informacji o wynikach kontroli finansowych, będących w dyspozycji jego j.s.t.