Na takie pytania jednej z gmin zasadniczo należy udzielić odpowiedzi pozytywnej. Sprawa wymaga jednak szczegółowego wyjaśnienia.
Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt. 1, 3 i 3b ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (DzU z 2005 r. nr 236, poz. 2008 ze zm.) właściciele nieruchomości zapewniają utrzymanie czystości i porządku przez wyposażenie nieruchomości w urządzenia służące do zbierania odpadów komunalnych oraz utrzymywanie tych urządzeń w odpowiednim stanie sanitarnym, porządkowym i technicznym, zbieranie powstałych na terenie nieruchomości odpadów zgodnie z wymaganiami określonymi w regulaminie oraz pozbywanie się zebranych odpadów oraz nieczystości ciekłych w sposób zgodny z przepisami ustawy i przepisami odrębnymi. Jak stanowi natomiast art. 6 ust. 1 ww. ustawy, właściciele nieruchomości przy wykonywaniu obowiązku określonego w art. 5 ust. 1 pkt 3b obowiązani są do udokumentowania, w formie umowy korzystania z usług wykonywanych przez zakład będący gminną jednostką organizacyjną lub przedsiębiorcę posiadającego zezwolenie na prowadzenie działalności w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości lub w zakresie opróżniania zbiorników bezodpływowych i transportu nieczystości ciekłych, przez okazanie takiej umowy i dowodów płacenia za takie usługi. Zgodnie natomiast z art. 5 ust. 6 ww. ustawy nadzór nad realizacją obowiązków określonych w ust. 1–4 sprawuje wójt, burmistrz lub prezydent miasta, a w przypadku stwierdzenia niewykonania obowiązków, o których mowa w ust. 1–4 wójt (burmistrz, prezydent) wydaje decyzję nakazującą wykonanie obowiązku.

Obowiązek wójta
Z treści ww. przepisów wynika zatem, iż właściciele mają obowiązek zbierania odpadów, pozbywania się ich, a także posiadania umowy potwierdzającej wykonanie tych obowiązków. Wójt natomiast – jak z literalnego brzmienia przepisu wynika – jest zobowiązany wykonywać nadzór nad realizacją obowiązków zbierania i pozbywania się odpadów. I choć literalnie ustawodawca nie zobligował wójta gminy do kontroli czy też nadzoru nad posiadanymi przez właścicieli nieruchomości umowami, to cel ww. przepisów art. 5 i 6 ustawy z 13 września 1996 r. jest jasny – wójt ma obowiązek sprawdzenia, czy właściciel nieruchomości posiada umowę na odbieranie odpadów. I mimo że w sensie teoretyczno-prawnym nadzór różni się od kontroli, przyjąć należy, iż pod pojęciem nadzoru w rozumieniu ww. przepisów należy rozumieć również obowiązek wójta do sprawdzenia, czy właściciel nieruchomości wykonuje swoje obowiązki związane z pozbywaniem się odpadów, w tym czy realizuje obowiązek posiadania umowy.

Nieuregulowane zasady nadzoru
Ustawodawca nie uregulował zasad postępowania w przypadku ww. nadzoru. Należy wyraźnie stwierdzić, iż do czynności nadzoru nie znajduje zastosowania kodeks postępowania administracyjnego. Niemniej jednak, jak stanowią kolejne przepisy ustawy o czystości i porządku w gminach, następnym krokiem w przypadku niewykonywania przez właściciela obowiązków ustawowych jest wszczęcie postępowania administracyjnego w celu nałożenia obowiązku wykonania tychże (art. 5 ust. 7 ww. ustawy) albo w celu ustalenia obowiązku uiszczania opłat za odbieranie odpadów komunalnych (art. 6 ust. 7 ww. ustawy). Jak jednak sprawdzić umowy, skoro ustawodawca nie uregulował trybu postępowania? Jak wynika z dalszych przepisów ww. ustawy, wójt nie musi nawet występować z zapytaniem do właściciela nieruchomości, czy ten ostatni posiada stosowną umowę. Jeśli przedsiębiorca odbierający odpady systematycznie przekazuje gminie informacje na temat zawartych umów, stosownie do treści art. 9a ust. 1 ww. ustawy (patrz ramka powyżej), to wójt uzyskuje listę osób nieposiadających umów, co do których ma obowiązek wszcząć postępowanie w celu naliczenia odpowiedniej opłaty. Zdarzyć się jednak może, iż system przekazywania ww. informacji działa wadliwie. W takim przypadku wójt może oczywiście wystąpić do poszczególnych właścicieli (w ramach ww. nadzoru) z zapytaniem, czy mają umowę, a jeśli tak, to może również prosić o przedstawienie jej do wglądu organowi lub przesłanie, np. pocztą, jej kopii.

Kontrola w miejscu zamieszkania
Czy jednak wójt może dokonywać kontroli tych dokumentów (umów, rachunków) w miejscu zamieszkania właściciela nieruchomości. Z uwagi na literalną treść ww. art. 6 ust. 1, stanowiącego o obowiązku okazania umowy i rachunków, jak również mając na uwadze cel i sens tej regulacji, bezsprzecznie należy stwierdzić, iż wójt gminy, w tym także jego upoważnieni pracownicy, ma pełne prawo do kontroli posiadanych umów w terenie, w tym w miejscu zamieszkania obywatela.
Powyższe potwierdza również treść art. 379 ustawy z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska – „poś” (DzU z 2008 r. nr 25, poz. 150 ze zm.). Zgodnie z regulacją art. 379 poś, marszałek województwa, starosta oraz wójt, burmistrz lub prezydent miasta sprawują kontrolę przestrzegania i stosowania przepisów o ochronie środowiska w zakresie objętym właściwością tych organów, a organy te mogą upoważnić do wykonywania funkcji kontrolnych pracowników podległych im urzędów marszałkowskich, powiatowych, miejskich lub gminnych lub funkcjonariuszy straży gminnych.
Bezsprzecznie art. 379 ma zastosowanie również do materii regulowanej ustawą o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, gdyż ustawa ta powszechnie zaliczana jest do kategorii przepisów z zakresu ochrony środowiska. Dlatego też będzie można go wykorzystywać również do kontroli posiadanych przez właścicieli umów na odbieranie odpadów komunalnych, ale też do innych obowiązków określonych w tej ustawie (np. przyłączenia się do kanalizacji).
Zgodnie z ust. 3 art. 379, kontrolujący, wykonując kontrolę, jest uprawniony do:
1) wstępu wraz z rzeczoznawcami i niezbędnym sprzętem przez całą dobę na teren nieruchomości, obiektu lub ich części, na których prowadzona jest działalność gospodarcza, a w godzinach od 6 do 22 – na pozostały teren;
2) przeprowadzania badań lub wykonywania innych niezbędnych czynności kontrolnych;
3) żądania pisemnych lub ustnych informacji oraz wzywania i przesłuchiwania osób w zakresie niezbędnym do ustalenia stanu faktycznego;
4) żądania okazania dokumentów i udostępnienia wszelkich danych mających związek z problematyką kontroli.
Jak natomiast stanowi dalsza część art. 379, wójt, burmistrz lub prezydent miasta, starosta, marszałek województwa lub osoby przez nich upoważnione są uprawnieni do występowania w charakterze oskarżyciela publicznego w sprawach o wykroczenia przeciw przepisom o ochronie środowiska.

Pomoc policji
Przepis milczy na temat pomocy policji w przypadku prowadzenia kontroli. Przyjąć jednak należy, że istnieje możliwość uczestniczenia w czynnościach kontrolnych funkcjonariuszy policji, a wynika to zarówno z przepisów o policji, jak i samej ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach.
Jak stanowi art. 1 ust. 2 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o policji, do podstawowych zadań policji należą m.in.: inicjowanie i organizowanie działań mających na celu zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz zjawiskom kryminogennym i współdziałanie w tym zakresie z organami państwowymi, samorządowymi i organizacjami społecznymi, wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców, a także kontrola przestrzegania przepisów porządkowych i administracyjnych związanych z działalnością publiczną lub obowiązujących w miejscach publicznych.
Zgodnie natomiast z art. 11 ww. ustawy wójt (burmistrz, prezydent miasta) lub starosta może żądać od właściwego komendanta policji przywrócenia stanu zgodnego z porządkiem prawnym lub podjęcia działań zapobiegających naruszeniu prawa, a także zmierzających do usunięcia zagrożenia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Zaznaczenia natomiast wymaga, iż niewykonywanie obowiązków z art. 5 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku stanowi wykroczenie (Art. 10. ust. 2: Kto nie wykonuje obowiązków wymienionych w art. 5 ust. 1 – podlega karze grzywny. 2a. Karze określonej w ust. 2 podlega także ten, kto nie wykonuje obowiązków określonych w regulaminie.), dlatego kontrola powyższego należy również do obowiązków policji. Ponadto, niepodporządkowanie się natomiast postanowieniom przepisu art. 379 poś wyczerpuje znamiona przestępstwa z art. 225 § 1 kk, stanowiącego, że kto osobie uprawnionej do przeprowadzenia kontroli w zakresie ochrony środowiska lub osobie przybranej jej do pomocy udaremnia lub utrudnia wykonanie czynności służbowych, ten podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech. W takim zatem przypadku uczestnictwo policji również jest uzasadnione. 