Oświata w finansach samorządów gminnych

Największym zwycięzcą rankingu oświatowego jest południowo-wschodni region Polski. To tam są najlepsze wyniki egzaminów, najwyższe wartości Edukacyjnej Wartości Dodanej i najlepsze wskaźniki efektywności wydatków finansowych w stosunku do jakości edukacji. Okazuje się, że drogo nie zawsze oznacza dobrze. Publikujemy wyniki rankingu gmin i obszerne fragmenty raportu prof. Pawła Swianiewicza na temat oświaty samorządowej.

 

Wśród zadań, za które odpowiadają samorządy gminne, oświata zajmuje miejsce szczególne. Ta wyjątkowość wiąże się z kilkoma czynnikami.

 

Po pierwsze, cywilizacyjno-rozwojowym. Oświata jest traktowana jako jeden z najważniejszych priorytetów wśród zadań publicznych. Powierzenie znacznej części obowiązków w tym zakresie samorządom świadczy o znaczącej roli władz lokalnych w wykonywaniu zadań państwa.

Po drugie, finansowym – wydatki na oświatę to największa część budżetów samorządów gminnych.

Po trzecie, politycznym – realizacja zadań oświatowych należy do tej części aktywności samorządów, która budzi największe emocje, gdzie natężenie sporów i konfliktów politycznych jest największe.

 

Możemy wspomnieć o licznych debatach i sporach odnoszących się do decentralizowania zadań oświatowych. Było to konfliktowe zagadnienie już od samego początku reformy samorządowej. W numerze 1/2014 „Wspólnoty” prof. Jerzy Regulski wspominał, jak początkowe plany przekazania zadań oświatowych samorządom zostały w 1990 roku zahamowane na kilka lat przez wpływowe lobby nauczycielskie, obawiające się, że decentralizacja będzie oznaczała osłabienie roli oświaty. Także dziś problem przepisów odnoszących się do funkcjonowania szkół i przedszkoli należy do najbardziej gorących tematów dyskusji między rządem i związkami samorządowymi, także na forum Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Z kolei na poziomie lokalnym zagadnienia takie, jak organizacja sieci szkolnej, zasady rekrutacji do przedszkoli, poziom opłat w przedszkolach, zakres zajęć dodatkowych w placówkach oświatowych należą do najbardziej gorąco dyskutowanych dziedzin polityki lokalnej.

 

 

Skoro rola oświaty jest tak wyjątkowa, to zdecydowaliśmy poświęcić jej więcej uwagi w ramach naszego cyklu rankingów „Wspólnoty”. Niniejszy tekst nie rości jednak pretensji do miana całościowej diagnozy związanych z tym zagadnień. Jest sporo opracowań wybitnych autorów będących znakomitszymi od niżej podpisanych specjalistami w tym zakresie. Nasz raport koncentruje się na zagadnieniach związanych z finansowaniem oświaty przez samorządy.

 

Oświata w wydatkach samorządów gminnych

Przyjrzyjmy się najpierw, jak zmieniała się rola oświaty w wydatkach samorządów gminnych (por. tabela 1.).

 

Tabela 1. Udział procentowy wydatków na oświatę (działy 801 i 854 – przed rokiem 2001 obowiązywała inna klasyfikacja budżetowa, co uwzględniono) w wydatkach bieżących samorządów gminnych

 

1992

1996

2000

2004

2008

2012

Miasta wojewódzkie

22,9

36,6

39,8

40,1

34,5

34,1

Inne miasta na prawach powiatu

22,8

43,7

43,8

47,2

43,5

45,0

Miasta powiatowe

22,8

45,1

46,7

45,7

41,2

42,9

Małe miasta

24,2

46,7

49,5

49,0

43,3

44,2

Gminy wiejskie

23,3

51,2

53,9

53,2

45,9

46,6

Źródło: Obliczenia własne na podstawie sprawozdań budżetowych JST

 

W początkowym okresie reformy samorządowej udział wydatków na oświatę był stosunkowo niewielki, wzrósł gwałtownie w 1996 roku, kiedy wszystkie gminy obowiązkowo przejęły odpowiedzialność za prowadzenie szkół podstawowych.

 

Dziesięć lat temu wydatki oświatowe stanowiły około 40 proc. budżetów bieżących największych miast i ponad połowę w gminach wiejskich. Potem udział ten nieznacznie się zmniejszył, przede wszystkim ze względu na przejmowanie przez samorządy kolejnych zadań w zakresie innych usług społecznych. Ale nadal jest to zdecydowanie największa pozycja w budżecie, bez trudu też można wskazać przykłady samorządów, w których koszty utrzymania szkół i inne zadania oświatowe stanowią zdecydowanie ponad połowę łącznych wydatków bieżących.

 

Oczywiście udział ten jest zróżnicowany. Na jednym biegunie mamy 9 gmin, w których wydatki oświatowe (łącznie w działach 801 i 854) stanowią mniej niż jedną czwartą budżetów bieżących. W grupie tej znajduje się m.in. Warszawa, a także kilka małych, a stosunkowo zamożnych gmin (np. Nowe Warpno, w którym udział w 2012 roku wyniósł zaledwie 6 proc., Krynica Morska – 10 proc., Kleszczów – 15 proc.). Na przeciwnym biegunie odnajdujemy 10 gmin (z tego 9 to gminy wiejskie), w których udział wydatków oświatowych przekracza 60 proc. Rekordzistą jest Miedźna (woj. śląskie), przeznaczająca na oświatę 63 proc. swoich wydatków.

 

Szczególnie zróżnicowana jest grupa gmin wiejskich. Budżety najmniej uzależnione od oświaty mają gminy wiejskie położone w pobliżu największych aglomeracji miejskich (oświata pochłania ok. 40 proc. ich wydatków). Z kolei w gminach Polski południowo-wschodniej z dominacją rozdrobnionego rolnictwa udział ten w dalszym ciągu przekracza 50 proc.

 

SUBWENCJA OŚWIATOWA - czytaj więcej

 

EDUKACYJNA WARTOŚĆ DODANA - czytaj więcej